Ἡ κλασικὴ παιδεία, ὅπως ἀποκαλεῖται ἡ παιδεία ποὺ ἑδράζεται στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ καὶ τὴ λατινικὴ συγγραφικὴ καὶ ἐν γένει πολιτισμικὴ παράδοση, ἀποτέλεσε σχεδὸν διαχρονικὰ τὴ βάση τῶν ἐκπαιδευτικῶν συστημάτων πολλῶν κρατῶν ἀλλὰ καὶ μία δεξαμενὴ πνευματικοῦ καὶ καλλιτεχνικοῦ πλούτου. Συνιστᾶ δὲ καὶ τὸ καίριο ὑπόβαθρο γιὰ τοὺς βασικότερους ἐπιστημονικοὺς κλάδους, θέτοντας τὶς ἐννοιολογικὲς καὶ γνωσιολογικὲς βάσεις γιὰ τὴν ἀνάπτυξη καὶ διεύρυνσή τους.
Μὲ αὐτὰ τὰ δεδομένα τὸ ἐρώτημα «Πρὸς τί ἡ κλασικὴ παιδεία;», ποὺ εἶναι καὶ ὁ τίτλος τοῦ βιβλίου τοῦ καθηγητῆ Μαθηματικῶν στὸ πανεπιστήμιο τῆς Ρώμης Lucio Russo (μετάφρ. Κούλα Καφετζῆ, ἐκδ. Δίαυλος, Ἀθήνα 2019), μπορεῖ νὰ ἀπαντηθεῖ σὲ σχέση μὲ τὸ εὐρὺ φάσμα τῶν ἐπιρροῶν ποὺ ἡ κλασικὴ παιδεία ἄσκησε στὸ πέρασμα τοῦ χρόνου σὲ πλεῖστες ὅσες πλευρὲς τοῦ ἐπιστητοῦ. Μάλιστα, στὴν προκειμένη περίπτωση ὁ συγγραφέας χρησιμοποιεῖ πολυποίκιλα παραδείγματα, ποὺ ἀφοροῦν τόσο τὶς ἀνθρωπιστικὲς ὅσο καὶ τὶς φυσικὲς ἐπιστῆμες, θέλοντας νὰ καταδείξει καὶ τὸν ἑνοποιητικὸ ρόλο τῆς κλασικῆς παιδείας στὴ διαμόρφωση σύνολης τῆς εὐρωπαϊκῆς κουλτούρας, τῆς ὁποίας οἱ καταβολὲς ἀνάγονται σαφέστατα στὸν κλασικὸ πολιτισμό. Ἡ καίρια ἀπάντηση στὸ τεθὲν ἐρώτημα γιὰ τὴν ἀξία τῆς κλασικῆς παιδείας συνοψίζεται περίπου στὰ ἑξῆς: «Ὅλοι οἱ τομεῖς τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη ὣς τὴ λογοτεχνία, ἀπὸ τὴ μουσικὴ ὣς τὶς εἰκαστικὲς τέχνες, ἀπὸ τὴν πολιτικὴ σκέψη ὣς τὴ φιλοσοφία, ἔχουν τὶς ρίζες τους στὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα, τότε ποὺ ὁ πολιτισμὸς ἦταν οὐσιαστικὰ ἑνοποιημένος: οἱ διάφοροι τομεῖς ἀλληλοσυνδέονταν μὲ χίλιους δεσμοὺς… Νὰ γιατὶ οἱ κλασικὲς σπουδὲς ἀποτέλεσαν τὸν ἀκρογωνιαῖο λίθο τῆς ἀνώτερης ἐκπαίδευσης γιὰ τόσο μεγάλο χρονικὸ διάστημα προσφέροντας μία κοινὴ βάση, ἡ ἔλλειψη τῆς ὁποίας εἶναι σήμερα αἰσθητή» (σελ. 237).
Δυστυχῶς ὅμως δὲν μπορεῖ νὰ μὴν ἀναγνωρίσει κανεὶς τὴ διάχυτη ὑποβάθμιση τῶν σπουδῶν αὐτῶν στὴ σημερινὴ ἐποχή, καθὼς τὸ ἐνδιαφέρον, τῶν νεωτέρων κυρίως, μονοπωλοῦν οἱ τεχνικὲς – θετικὲς ἐπιστῆμες καὶ γενικῶς ἡ τεχνολογικὴ ἐξέλιξη. Διότι, ἐνῶ μέχρι καὶ τὸν προηγούμενο αἰώνα ἡ κλασικὴ παιδεία θεωρούμενη ὡς αὐταξία δὲν ἀπουσίαζε ἀπὸ τὸ curriculum τῶν σπουδῶν στὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα τῶν περισσοτέρων προηγμένων χωρῶν (κατὰ βάσιν τῆς εὐρωπαϊκῆς καὶ τῆς ἀμερικανικῆς ἠπείρου), ὅμως σήμερα ἡ παρουσία τους φθίνει καὶ ἡ ἀξία τους ἔχει παραγκωνιστεῖ.
Σὲ αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα δὲν εἶναι ἄμοιρη εὐθυνῶν καὶ ἡ σύγχρονη πολιτικὴ κατάσταση, διότι ἡ πολιτικὴ νοηματοδοτεῖ τὴ ζωὴ πολλῶν ἀνθρώπων, παρέχοντάς τους τὰ ἑρμηνευτικὰ σχήματα γιὰ νὰ κατανοοῦν τὸν κόσμο καὶ νὰ ἱεραρχοῦν τὶς προτεραιότητές τους. Ἔτσι γιὰ μὲν τὰ καπιταλιστικὰ δυτικὰ συστήματα οἱ κλασικὲς σπουδὲς μπορεῖ νὰ λειτουργοῦν ἐπιβραδυντικὰ ὡς πρὸς τὴ ραγδαία οἰκονομικὴ ἀνάπτυξη ποὺ αὐτὰ ἐπαγγέλλονται, γιὰ δὲ τὰ ἀριστερῆς ἰδεολογίας πολιτικὰ συστήματα ἡ κλασικὴ παιδεία συνιστᾶ ἐν πολλοῖς μία ἐλιτίστικη κατάσταση, προνόμιο σχεδόν τῶν «ἀνώτερων» οἰκονομικὰ καὶ κοινωνικὰ τάξεων, ποὺ ἔχουν τὴν πολυτέλεια καὶ τὸν χρόνο νὰ ἀσχολοῦνται μαζί τους.
Μία συναφὴς προσέγγιση τοῦ ἐν λόγῳ συγγραφέα διατυπώνεται μὲ τὰ ἑξῆς λόγια: «Πολλοὶ πολιτικοί, βέβαιοι γιὰ τὸν προοδευτισμό τους, θεωρώντας τὸν παραδοσιακὸ πολιτιστικὸ ἄξονα προνόμιο τῶν ἀνώτερων κοινωνικῶν στρωμάτων, τὸ ἔβαλαν σκοπὸ ὄχι μόνο νὰ μὴν ἐπιτρέψουν στὰ λαϊκὰ στρώματα τὴν πρόσβαση στὴ μόρφωση ὑψηλότερου ἐπιπέδου…, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐξαλείψουν αὐτὸ τὸ ἐπίπεδο ἀπὸ τὸ δημόσιο σχολεῖο. Τὸ ἀνώτερο ἐπίπεδο μόρφωσης, ἀπαιτητὸ ἀπὸ ἐλάχιστο ἀριθμὸ ἐργαζομένων, μεταφέρθηκε πρῶτα στὸ πανεπιστήμιο καὶ μετὰ στὶς διδακτορικὲς διατριβές, ποὺ ἐπικεντρώνονταν σὲ μεμονωμένες εἰδικότητες, χωρὶς πλέον τὰ θεμέλια μιᾶς σοβαρῆς γενικῆς παιδείας» (σελ. 133).
Ἔμμεσα λοιπὸν προκύπτει τὸ συμπέρασμα – πρόταση ὅτι ἡ γενικὴ παιδεία καλὸ εἶναι νὰ ἐνισχυθεῖ ἤδη ἀπὸ τὶς κατώτερες βαθμίδες τῆς ἐκπαίδευσης καὶ ἀνεξαρτήτως τῶν ἐξειδικευμένων ἐπιλογῶν (πανεπιστημιακοῦ καὶ μετέπειτα ἐπαγγελματικοῦ χαρακτήρα) τῶν νέων ἡ κλασικὴ ἐκπαίδευση νὰ συνυπάρχει σὲ κάποιο βαθμὸ –στὰ προγράμματα ὅλων τῶν σπουδῶν ὅλων τῶν βαθμίδων–, ἀναμορφωμένη καὶ ἐπαναπροσδιοριζόμενη ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενό της. Διότι αὐτὴ μπορεῖ νὰ παράσχει τὴν καλλιέργεια στὸν ἐπιστήμονα –ὅποιος κι ἂν εἶναι ὁ ἐπιστημονικὸς προσανατολισμὸς ἢ ὁ βαθμὸς ἐξειδίκευσής του–, προκειμένου νὰ ἐμφορεῖται ἀπὸ ἕνα εὐρύτερο ἀνθρωπιστικὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖο εἶναι τόσο ἀπαραίτητο γιὰ τὴ νοηματοδότηση τῆς ζωῆς στὶς σύγχρονες κοινωνίες.
