Του Ηρακλή Κανακάκη*

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, μετά από δέκα επτά χρόνια πνευματικής προετοιμασίας και άσκησης, άφησε την ησυχία και την κατάνυξη της μονής του και την αθωνική φιλόθεη αδελφότητα. Και ανέλαβε το μόχθο και τους κινδύνους της ιεραποστολικής περιοδείας, που σκοπό είχε, όπως γράφει ο μακαριστός π. Γ. Μεταλληνός, να φωτισθεί, να αναστηθεί και να αποκατασταθεί το ρωμέικο με όλα τα συστατικά του: πίστη, γλώσσα, παιδεία, κοινωνία.
Να ξυπνήσει την εθνική συνείδηση, να την ελευθερώσει από την απαιδευσία, να της ζωντανέψει την ιστορική μνήμη και να αναχαιτίσει τους εξισλαμισμούς.

Ο πατρο-Κοσμάς δεν ήταν μονάχα ασκητής αλλά και αυθεντικός φορέας του ορθόδοξου πνεύματος στο κοινωνκό πεδίο. Υπήρξε κήρυκας πιστός των ευαγγελικών αρχών της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισότητας των δύο φύλων, της ολιγάρκειας. Φίλος του νόμου και του δικαίου, δριμύς κατήγορος των καταχρήσεων των εξουσιαστών και των δεσποτικών ιδεών των αρχόντων.
Οι διδαχές του ξεχωρίζουν για την απλότητα των λέξεων και των νοημάτων τους, αλλά και για τις θεμελιώδεις θεολογικές θέσεις που περιέχουν και τον καταξιώνουν ως μεγάλο θεολόγο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, λαμβάνοντας υπόψη το πνευματικό περιβάλλον της εποχής του.

Η στάση του έναντι των εθνεγερτικών κινημάτων

Υπάρχουν αυτοί, που είναι και οι περισσότεροι, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι εξαρχής ήταν αντίθετος με τη χρήση των όπλων και ότι πίστευε απόλυτα, πως προηγείται η εσωτερική απελευθέρωση και η πνευματική αναγέννηση, η οποία θα οδηγήσει στην επιδιωκόμενη ανάσταση και λύτρωση του Γένους. Δηλαδή ακολουθούσε το υπόδειγμα του Χριστού και τη θεολογία των Πατέρων.
Γι’ αυτό και δεν συμμετείχε σε επαναστατικό κίνημα ούτε ευλόγησε όπλα.
Υπάρχει, όμως και μία παράδοση που τον θέλει να έχει αποκαταστήσει σχέσεις με κλέφτες και αρματωλούς. Από τη γνωριμία του μ’ αυτούς άρχισε να μιλά γενικά για το «ποθούμενο».
Ο ιστορικός ερευνητής Ιωάννης Μαμαλάκης στο βιβλίο του: «Το Άγιον Όρος διά μέσου των αιώνων» γράφει ότι ο Άγιος Κοσμάς μύησε το γερο-Βλαχάβα και τον Σταθά στον Όλυμπο, τους Λαζαίους της Κατερίνης και άλλους αρματωλούς στη μέλλουσα εν Ελλάδι εξέγερση κατά τα ρωσικά σχέδια, όπως και καπεταναίους των ορεινών χωριών της Πίνδου. Και ότι μετά την κήρυξη του ρωσο-τουρκικού πολέμου (1768-1774) υποκινούσε προς εξέγερση.
Ο Απόστολος Βακαλόπουλος γράφει: «Η ατυχής έκβαση της περιπέτειας του 1770 με τα τρομερά της αποτελέσματα και τέλος η λήξη του ρωσο-τουρκικού πολέμου στα 1774, χωρίς τη δημιουργία – έστω και μικροσκοπικού – ελληνικού κράτους είχαν αναστατώσει την ψυχή του Κοσμά, όπως και όλων των Ελλήνων…».
Και οι νεότεροι Φάνης Μιχαλόπουλος και Κων/νος Κώνστας υποστηρίζουν ότι κατά τα Ορλωφικά (1770) έλαβε θέση υπέρ της εξέγερσης. Όταν, όμως, οι Έλληνες εγκαταλείφθηκαν και η φωτιά που άναψαν οι αδελφοί Ορλώφ, κατ’ εντολήν της Μεγάλης Αικατερίνης, έσβησε με το ελληνικό αίμα, ο πατρο-Κοσμάς απογοητευμένος αναζητά νέους προσανατολισμούς.

Πρώτος εκπαιδευτικός αναμορφωτής

Πείθεται ότι ο μόνος ασφαλής τρόπος για την έξοδο εκ του τάφου του δούλου Γένους είναι η θρησκευτική, ηθική και πνευματική αναγέννηση του ελληνικού λαού.
Αγωνίζεται να εμπνεύσει στους γονείς την υποχρέωση να σπουδάσουν τα παιδιά τους με γράμματα του Θεού, για ν’ αποκτήσουν εθνική και θρησκευτική αυτοσυνειδησία απέναντι των Οθωμανών κατακτητών και των δυτικών ιεραποστόλων, οι οποίοι όργωναν τις ορθόδοξες χώρες ασκώντας προσηλυτισμό με αθέμιτα μέσα.
Γίνεται εδραία πεποίθησή του ότι το «ποθούμενο» δεν θα ερχόταν από ξένη βοήθεια. Από την ύπουλη και αδίστακτη πολιτική των άπληστων Ενετών. Από τη δολιότητα και υστεροβουλία των καθολικών, που απέβλεπαν στην πλήρη εξουθένωση και τελική υποταγή της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στον πάπα της Ρώμης. Δεν θα ερχόταν η αλλαγή από ανθρώπους χωρίς πίστη στην πρόνοια του Θεού και εθνική συνείδηση.
Αναδείχθηκε στον πρώτο εκπαιδευτικό αναμορφωτή του ελληνισμού. Στην εμβληματικότερη μορφή του λαϊκού φωτισμού. Η τεράστια απήχηση του λόγου του στους απλούς ανθρώπους οφείλεται στο ότι ήταν χαρισματικός και προικισμένος διδάχος. Στο ότι κατείχε σε υψηλό επίπεδο την επικοινωνιακή ικανότητα, αλλά κυρίως ήταν καρπός της αγιοπνευματικής εμπειρίας που απέκτησε στο Άγιον Όρος.
Το κήρυγμά του απλό και φλογερό συνάρπαζε το ακροατήριό του και οι διδαχές του εισέρχονταν στο μεδούλι του είναι τους.
Ενδεδυμένος το τριμμένο ράσο του μοναχού πραγματοποίησε τρεις, κατ’ άλλους τέσσερεις περιοδείες (1760-1779) και ίδρυσε δέκα ελληνικά σχολεία και διακόσια κοινά.

Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός

Ο Διαφωτισμός στη Δυτική Ευρώπη χρονολογείται στην περίοδο περίπου 1650-1800. Είχε πολλές μορφές, τοπικές ιδιαιτερότητες και ατομικές διαφοροποιήσεις από στοχαστή σε στοχαστή.
Ο Gergen Kenneth, κοινωνικός επιστήμονας, ο οποίος ασχολήθηκε με τις πνευματικές κινήσεις που έλαβαν χώρα στη Δύση το βεβαιώνει.
Γενικά, αναπτύχθηκε είτε έξω από το χριστιανικό λόγο, κυρίως ρωμαιοκαθολικό, είτε σε αντίθεση προς αυτόν. Υπήρξαν και περιπτώσεις Ευρωπαίων λογίων που κινούνταν εντός κάποιας χριστιανικής ομολογίας ή στα όριά της.
Κύρια διακηρυκτικά του στοιχεία είναι: η απελευθέρωση του ανθρώπου από τις δεισιδαιμονίες και καταπιεστικές αυθεντίες, η ανάδειξη του ορθού λόγου σε κύριο νοητικό εργαλείο του ανθρώπου, η αναγωγή του Θεού σε αντικείμενο γνώσης και λογικών επεξεργασιών. Η ανεξιθρησκεία, ο αντικληρικαλισμός, ο φιλελευθερισμός, η ηθική σχετικοποίηση. Μελέτες έχουν αναδείξει ρόλο του αποκρυφισμού στο πνευματικό φαινόμενο του Διαφωτισμού.
Τελικά, τα όποια θετικά επισκιάσθηκαν και επικαλύφθηκαν απ’ αυτό που κατάφερε. Το επισημαίνει ο Μαξ Χορκχάιμερ, Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, θεωρητικός του μαρξισμού, στο έργο του «Διαλεκτική του Διαφωτισμού»: Ξεκίνησε να καταστρέψει το ψεύδος και το μύθο στο όνομα της αλήθειας και της ελευθερίας και το μόνο που πέτυχε είναι να διαπιστώσει και να ομολογήσει ότι η αλήθεια και η ελευθερία ήταν αυτά που ο ίδιος κατάστρεψε. Ο δε αποθεωμένος ορθός λόγος έγινε αυτό που πολεμούσε, ένας απόλυτος ανορθολογισμός.

Ορθόδοξος φωτισμός

Η διδασκαλία και το έργο του αγίου δεν έχει καμιά σχέση με την κίνηση του Διαφωτισμού που παρατηρήθηκε στο δυτικό χώρο. Εξωτερικά, μπορεί κάποιος να διακρίνει μία ομοιότητα λόγω της έμφασης και της μεγάλης ώθησης που δίνει στην Παιδεία.
Ο ίδιος, όμως, κινείται μέσα στα πλαίσια της ελληνορθόδοξης παράδοσης, της οποίας κέντρο είναι ο Θεός και η Εκκλησία του. Το περιεχόμενο και ο σκοπός της Παιδείας του είναι Χριστοκεντρικός. Τη θέλει να φωτίζει το νου σαν τον ήλιο και να οδηγεί στην, κατά χάρη, θέωση. Να απολυτρώνει και να χαρίζει εσωτερική, πνευματική ελευθερία.
Θέλει τα Ελληνόπουλα να βιώσουν την οικειοποίηση των πολιτιστικών, θρησκευτικών και εθνικών αξιών, ώστε να διαμορφώσουν εθνική ταυτότητα απαραίτητη για τις προοπτικές του Γένους και την παραπέρα εξέλιξή του.
Συμπερασματικά, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ήταν ένας γνήσιος ορθόδοξος φωτιστής. Ο σπουδαιότερος λαϊκός αναμορφωτής, που με το σταυρό στο χέρι και το φλογερό κήρυγμα στο στόμα αναζοπύρωσε και ενίσχυσε το θρησκευτικό και εθνικό φρόνημα του λαού και ανέκοψε το ρεύμα του εξισλαμισμού, το οποίο είχε προσλάβει επιδημικές διαστάσεις.

• Το παρόν κείμενο αποτελεί ευρεία περίληψη εισήγησής μου, που παρουσιάστηκε στο διαδικτυακό Συνέδριο της ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ (24, 25, 26, 31 Μαΐου και 1η Ιουνίου).
• *Χριστιανική 25.6.2021