• Υπηρέτησαν ιδεολογικές και πρακτικές ανάγκες της Επανάστασης

Του Παναγιώτη Ιω. Νταβαρίνου*

Η τυπογραφία υπηρέτησε την Επανάσταση του 1821 και στις ιδεολογικές και στις πρακτικές ανάγκες της. Λειτούργησαν πέντε Τυπογραφεία: Καλαμάτας-Κορίνθου (1821-1822), Μεσολογγίου (1823-1826), Ύδρας (1824-1827), Αθηνών (1825-1826), Προσωρινής Κυβερνήσεως (1825-1827), με συνολική παραγωγή περίπου 50 βιβλία-φυλλάδια, 216 μονόφυλλα και 7 ελληνικές και ξενόγλωσσες εφημερίδες.

Οι εξεγερμένοι Έλληνες και στον τομέα αυτόν συνάθροισαν όλες τις δυνάμεις και τα μέσα που διέθεταν. Οι τυπογραφικές μηχανές, τα τυπογραφικά στοιχεία και ο άλλος τεχνικός εξοπλισμός στάλθηκαν από τους Έλληνες και τους Φιλέλληνες της Ευρώπης, η τεχνογνωσία αναζητήθηκε σε όλες τις εστίες, όπου οι Έλληνες την άσκησαν προεπαναστατικά: Κωνσταντινούπολη, Κυδωνίες, Χίος, πόλεις της Διασποράς. Αναζητήθηκαν οι συντάκτες εφημεριογράφοι», ανάμεσα στους έμπειρους αλλά και τους νέους Έλληνες και Φιλέλληνες, οι μεταφραστές και οι συγγραφείς. Και ακόμη αναζητήθηκαν οι μηχανισμοί διάδοσης των εντύπων: συνδρομητές, πωλητές, αγοραστές (1).
Το Τυπογραφείο της Καλαμάτας-Κορίνθου (1821-1822)
Ο Δημήτριος Υψηλάντης, κατεβαίνοντας στην Ελλάδα ως πληρεξούσιος του αδελφού του, Γενικού Επιτρόπου της Αρχής της Επαναστάσεως, μερίμνησε στην Τεργέστη, ώστε στις αποσκευές του να υπάρχει και τυπογραφείο. Αγόρασε το τυπογραφείο στη Βενετία ίσως, το οποίο εστάλη στην Ύδρα τον Ιούνιο του 1821. Ο Ιάκωβος Τομπάζης φρόντισε να έλθουν από τα Ψαρά ο βοηθός του Γάλλου τυπογράφου Fermin Didot (1764–1836) και τυπογράφος των Κυδωνιών Κωνσταντίνος Τόμπρας, πρόσφυγας ύστερα από τον όλεθρο της πόλης του, μαζί με τον Αναστάσιο Νικολαΐδη. Τυπογραφείο και τυπογράφοι μεταφέρθηκαν τον Ιούλιο τού 1821 στην Καλαμάτα και εγκαταστάθηκαν σ’ ένα τζαμί της πόλης. II πορεία του Αγώνα προσδιόρισε και την τύχη του Τυπογραφείου. Ύστερα από την άλωση της Τριπολιτσάς (20 Σεπτεμβρίου 1821) ο Κ. Τόμπρας διατάσσεται να μεταφέρει στην πόλη αυτή το Τυπογραφείο. Από την Τριπολιτσά το Τυπογραφείο θα μεταφερθεί αμέσως στο Άργος.
Στην Κόρινθο μεταφέρθηκε το Τυπογραφείο από το Άργος και λειτούργησε από την 1η Μαρτίου 1822 με τον Κ. Τόμπρα και τέσσερις τυπογράφους. Τον Απρίλιο του 1822 έφθασε στην Κόρινθο μια λιθογραφική τυπογραφία, σταλμένη από τη Μασσαλία, δώρο του πατριώτη Ιωάννη Χατζημιχαήλ, ενώ στα μέσα Μαρτίου 1822 είχε φθάσει στο λιμάνι των Κεγχρεών τυπογραφικό πιεστήριο και ανάλογος εξοπλισμός, σταλμένα από το Λιβόρνο από τον Μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο και τον ηγεμόνα της Βλαχίας Ιωάννη Καρατζά. Ο Ιωάννης Φιλήμων, με την τυπογραφική εμπειρία του στο Πατριαρχικό Τυπογραφείο της Κωνσταντινουπόλεως, αποσυναρμολόγησε το πιεστήριο, διευκολύνοντας τη μεταφορά του στην Κόρινθο. Η εκστρατεία του Δράμαλη και η κατάληψη της Κόρινθου, τον Ιούλιο του 1822, επέφεραν και τη διάλυση του Τυπογραφείου, το οποίο δεν πρόλαβε να λειτουργήσει παρά λίγους μήνες. Το Τυπογραφείο μεταφέρθηκε στην Καλαμάτα και τύπωσε την πρώτη επαναστατική εφημερίδα Σάλπιγξ Ελληνική (1, 5, 20 Αυγούστου 1821).
Η έκδοση εφημερίδων από τα Τυπογραφεία που ιδρύθηκαν στα χρόνια της Επαναστάσεως του 1821 θεωρήθηκε κύριο έργο ιδεολογικής και πολιτικής αποστολής, ενώ η εκτύπωση διοικητικών εντύπων και κυρίως βιβλίων ήταν συμπληρωματική. Το 1822 το Τυπογραφείο τύπωσε δύο εκδόσεις, το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος και τον Οργανισμό των Επαρχιών και των Δικαστηρίων. Σε 30 μονόφυλλα τυπώθηκαν νόμοι, κώδικες και διαταγές της Προσωρινής Κυβερνήσεως.
Το Τυπογραφείο της Ύδρας (1824-1827)
Ή πρωτοβουλία και η χρηματοδότηση για την ίδρυσή του ανήκει στον Ιάκωβο Τομπάζη. Το τεχνικό μέρος τής προσπάθειας ανέλαβε ό Ελβετός Βασσέρ (Wasser). Στις αρχές του 1824 ο Ιταλός Ιωσήφ Κιάππε, έποικος στην Ύδρα από το 1820 και τυπογράφος, πρότεινε στον Γεώργιο Κουντουριώτη την έκδοση της εφημερίδας Ο Φίλος του Νόμου. Ο Γ. Κουντουριώτης συμφώνησε και η εφημερίδα κυκλοφόρησε στις 10 Μαρτίου 1824 ως εφημερίδα της Προσωρινής Κυβερνήσεως και της νήσου Ύδρας. Στην Ύδρα είχαν φθάσει τον Ιανουάριο και τον Απρίλιο του 1824 από το Λιβόρνο δύο πιεστήρια, το πρώτο στο όνομα του Ιακώβου Τομπάζη και το δεύτερο στο όνομα του Λαζάρου Κουντουριώτη, δώρο του F. Didot. Το 1827 το Τυπογραφείο διέκοψε τη λειτουργία του λόγω οικονομικών προβλημάτων.
Στο Τυπογραφείο της Ύδρας εργάσθηκαν οι τυπογράφοι Κ. Τόμπρας (1824-1825), Ν. Βαρότσης (1826), Π. Δημίδης (1826-1827), Αγγελής Αλχυμπάρης (1827), Παντελής Παντελής (1827) με διευθυντή τον Ιωσήφ Κιάππε. Το Τυπογραφείο εξέδωσε μία εφημερίδα, 13 βι¬βλία και φυλλάδια με κείμενα νομικά, πολιτικά, εκπαιδευτικά και λογοτεχνικά και 43 μονόφυλλα με διακηρύξεις, νόμους και διαταγές.
Το Τυπογραφείο του Μεσολογγίου (1823-1826)
Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος προμηθεύτηκε ένα τυπογραφείο, γαλλικής προέλευσης, στην Πίζα και το έφερε στο Μεσολόγγι το 1821, αλλά δεν λειτούργησε για τεχνικούς λόγους. Το 1823 η Φιλελληνική Επιτροπή Λονδίνου σε συνεργασία με τον Άγγλο συνταγματάρχη Leicester Stanhope έστειλαν στο Μεσολόγγι άλλο τυπογραφείο για την έκδοση εφημερίδας. Η κίνηση αυτή συνδυάσθηκε με την παρουσία του λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι. Η εφημερίδα θα είχε συντάκτη τον παρεπιδημούντα Ελβετό Ιωάννη-Ιάκωβο Μάγερ. Ο Μαυροκορδάτος επέλεξε και δύο τυπογράφους, τον Δημήτριο Μεσθενέα και τον Παύλο Πατρίκιο. Τον Νοέμβριο του 1823 έφθασε στο Μεσολόγγι και άλλο τυπογραφείο, στο οποίο ο Μεσθενεύς τύπωσε την εφημερίδα με τίτλο Ελληνικά Χρονικά την Πρωτοχρονιά του1824. Λίγο αργότερα έφθασε από τη Φιλελληνική Επιτροπή ένα πιο βελτιωμένο τυπογραφείο, το οποίο θα λειτουργούσε παράλληλα.
Το Τυπογραφείο εξέδωσε 266 φύλλα της εφημερίδας Ελληνικά Χρονικά, 11 βιβλία και φυλλάδια διοικητικού περιεχομένου, τον επιτάφιο λόγο στον λόρδο Βύρωνα, εκφωνηθέντα από τον Σπυρίδωνα Τρικούπη και τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού. Με την οικονομική στήριξη των συνδρομητών και της Φιλελληνικής Επιτροπής Λονδίνου διατηρήθηκε η λειτουργία του Τυπογραφείου μέχρι την Έξοδο (10 Απριλίου 1826)2.
Το Τυπογραφείο των Αθηνών (1824-1826)
Στις αρχές του 1824 ιδρύθηκε στην Αθήνα τυπογραφείο από τον Άγγλο συνταγματάρχη Leicester Stanhope. Η ίδρυση τυπογραφείου στην Αθήνα συνδυάσθηκε με την έκδοση εφημερίδας με συντάκτη τον Γεώργιο Ψύλλα. Το τυπογραφείο εγκαταστάθηκε στη Σαλαμίνα με τυπογράφο τον Ν. Βαρότση. Στις 6 Ιουλίου 1824 κυκλοφόρησε η τυπωμένη αγγελία έκδοσης εφημερίδας με τίτλο Εφημερίς Αθηνών και στις 20 Αυγούστου εκδόθηκε το πρώτο φύλλο της.
Αποφασίσθηκε η μεταφορά του τυπογραφείου στην Αθήνα, ενώ συνεχιζόταν η έκδοση της εφημερίδας. Τον Μάιο του 1825, και για μικρό διάστημα, το τυπογραφείο μεταφέρθηκε για λόγους ασφαλείας στη Σαλαμίνα. Θα μεταφερθεί και πάλι στην Αθήνα και θα λειτουργήσει έως τον Απρίλιο του 1826, παραμονές της πολιορκίας της Ακροπόλεως από τον Κιουταχή-πασά. Μεταφέρθηκε στην Ακρόπολη, και δεν λειτούργησε έως την κατάληψή της από τους Τούρκους (24 Μαΐου 1827).
Το Τυπογραφείο εξέδωσε 140 φύλλα της Εφημερίδος Αθηνών, 4 βιβλία, διάφορα φυλλάδια και 9 μονόφυλλα για ανάγκες της διοίκησης και ανάγκες της Φιλομούσου Εταιρείας των Αθηνών. Τα «Λυρικά και Βακχικά» ποιήματα του Αθανασίου Χριστοπούλου, τα οποία εκδόθηκαν από το τυπογραφείο, υπερείχαν κατά πολύ έναντι των υπόλοιπων εκδόσεων (3).
Το Τυπογραφείο της εν Ναυπλίω Προσωρινής Κυβερνήσεως (1825-1827)
Οι προσπάθειες για τη δημιουργία τυπογραφείου δεν έλειψαν ύστερα από την καταστροφή του πρώτου τυπογραφείου στην Κόρινθο το 1822. Τόσο η Φιλελληνική Επιτροπή Λονδίνου όσο και ο Leicester Stanhope απέβλεπαν στην ύπαρξη ενός τυπογραφείου, πλήρως εξοπλισμένου, με κύριο έργο την έκδοση Εφημερίδας της Προσωρινής Κυβερνήσεως. Τον Ιούλιο του 1824 μεταφέρθηκε από την Αθήνα στο Ναύπλιο η λιθογραφία του Stanhope μαζί με την τυπογραφία. Επιστάτης ορίσθηκε ο λιθογράφος Βλάσιος Ράβης ή Ρέβης.
Η Φιλελληνική Επιτροπή μερίμνησε για την προμήθεια ενός πλήρους τυπογραφείου για τις ανάγκες της Προσωρινής Κυβερνήσεως. Η Κυβέρνηση παρήγγειλε παράλληλα την αγορά ενός τυπογραφείου στον Φιλέλληνα F. Didot. Το τυπογραφείο της Φιλελληνικής Επιτροπής έφθασε στο Ναύπλιο τον Δεκέμβριο του 1824, ενώ το αγορασμένο από τον Didot τον Απρίλιο του 1825. Διευθυντής του Τυπογραφείου ορίσθηκε ο Παύλος Πατρίκιος (Φεβρουάριος 1825) και ο Κ. Τόμπρας στοιχειοθέτης της εφημερίδας, που επρόκειτο να εκδοθεί. Τον Σεπτέμβριο του 1825 διορίσθηκε συντάκτης της Εφημερίδας και γενικός επόπτης του Τυπογραφείου ο αρχιμανδρίτης Θεόκλητος Φαρμακίδης. Το Τυπογραφείο τύπωσε την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως με τον τίτλο Γενική Εφημερίς της Ελλάδος στις 7 Οκτωβρίου 1825.
Το Τυπογραφείο ακολούθησε τον Νοέμβριο του 1826 την Προσωρινή Κυβέρνηση στη νέα έδρα της, την Αίγινα, ενώ τον Μάρτιο του 1827 μετακινήθηκε στον Πόρο, για την Γ΄ Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας. Τον Ιούνιο του 1827 ο Φαρμακίδης παραιτήθηκε από τις θέσεις του λόγω αυταρχικής συμπεριφοράς του απέναντι στους υπαλλήλους του Τυπογραφείου. Το Τυπογραφείο της Κυβερνήσεως, παρ΄ όλες τις αναγκαίες μετακινήσεις του, εξυπηρέτησε πολλές διοικητικές ανάγκες για έντυπα, με τα 25 μονόφυλλα αλλά και με τα 18 βιβλία και φυλλάδιά με νομικό, διοικητικό, πολιτικό, ιδεολογικό και εκπαιδευτικό περιεχόμενο. Πρόκειται για δραστηριότητες εθνικού τυπογραφείου σε εποχή που δεν είχαν ιδρυθεί ιδιωτικά τυπογραφεία (4).

Στο τουρκοκρατούμενο ελληνικό Γένος ο πόθος και το πάθος του λαού για την εθνική ελευθερία του εκφράσθηκε όχι μόνο με την ένοπλη δράση εναντίον του δυνάστη αλλά και με τη συνειδητή άσκηση της ελληνικής παιδείας και τη διάδοση του ελληνικού βιβλίου και την ίδρυση βιβλιοθηκών. Ο φωτισμός του Γένους στους χρόνους της δουλείας προετοίμασε την Επανάσταση του 1821 και την απόκτηση της εθνικής ελευθερίας των Ελλήνων.
Η Βιβλιοθήκη της Κοζάνης (1690)
Μετά την ίδρυση της Σχολής της Κοζάνης (1668) λειτούργησε το 1690 και η Βιβλιοθήκη της Κοζάνης με 440 τόμους θρησκευτικών και φιλολογικών βιβλίων και βιβλιοφύλακα τον μοναχό Ιωσήφ. Η Σχολή στεγάσθηκε στο επισκοπείο της πόλης και η Βιβλιοθήκη σε ένα πρόσκτισμα του ναού του Αγίου Νικολάου, το οποίο ονομάσθηκε «Οίκος Βελτιώσεως». Η Βιβλιοθήκη εμπλουτίσθηκε με δωρεές του επισκόπου Ευγενίου και των φιλογενών Κοζανιτών, Παναγιώτη Μουράτη και Ευφρονίου Πόποβιτς. Ο εν Βιέννη διαμένων Κοζανίτης λόγιος Γεώργιος Ρουσιάδης ανέλαβε να εμπλουτίζει τη Βιβλιοθήκη με νέες εκδόσεις (5).
Η Βιβλιοθήκη της Ζαγοράς (1762)
Ιδρύθηκε το 1762 με πρωτοβουλία του έκπτωτου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ζαγορίτη Καλλινίκου Γ΄ (1757) και με τη χρηματοδότηση φιλογενών Ελλήνων εμπόρων της Διασποράς και κατ΄εξοχήν του Ζαγορίτη Ιωάννη Πρίγκου. Το 1762 ο Πρίγκος έστειλε από το Άμστερνταμ στο Ελληνομουσείο και στη Βιβλιοθήκη της Ζαγοράς 1000 τόμους ελληνικών βιβλίων και αρκετά χρήματα για τα λειτουργικά έξοδα των δύο πνευματικών ιδρυμάτων της ιδιαίτερης πατρίδας του. Στο Ελληνομουσείο της Ζαγοράς φοίτησε και ο μετέπειτα εθνεγέρτης Ρήγας Βελεστινλής.
Το 1785 ο Καλλίνικος Γ΄ αφιέρωσε στη Βιβλιοθήκη όλα τα έντυπα και τα χειρόγραφα συγγράμματά του. Τη Βιβλιοθήκη εμπλούτισαν με δωρεές οι αδελφοί Λαπάται, οι έμποροι Δημήτριος και Αλέξανρος Κασσαβέτης και αρκετοί άλλοι φιλογενείς Έλληνες 6.
Η Βιβλιοθήκη της Δημητσάνας (1764)
Το 1764 ιδρύθηκε η Σχολή της Δημητσάνας με τη Βιβλιοθήκη της. Η Βιβλιοθήκη καταστράφηκε λίγα χρόνια αργότερα, το 1770, λόγω των γεγονότων του επαναστατικού κινήματος των Ορλωφικών. Η Βιβλιοθήκη ανασυγκροτήθηκε το 1780 και εμπλουτίσθηκε με δωρεές φιλογενών Δημηρσανιτών της Διασποράς, του πρώην Εισκόπου Μεθώνης Ανθίμου (Καρακάλλου), του Αγαπίου Λεονάρδου κ. ά.. Κατά τη Επανάσταση του 1821 στη Δημητσάνα λειτουργούσαν μπαρουτόμυλοι και μεγάλο μέρος της Βιβλιοθήκης χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή φυσιγγίων, όπως μαρτυρεί στα Απομνημονεύματά ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.
Η Βιβλιοθήκη αποκαταστάθηκε και πάλι μετά την Επανάσταση με πλούσιες δωρεές πατριωτών Δημητσανιτών, με τις οποίες απέκτησε τα απολεθέντα βιβλία της. Ο παλαιός μαθητής της Σχολής Δημητσάνας Ευθύμιος Καστόρχης προσέφερε στη Βιβλιοθήκη 3.000 βιβλία (7).
Η Βιβλιοθήκη της Χίου (1792)
Το 1792 οι Έφοροι των Σχολείων της Χίου με εισήγηση του ιερομονάχου Αθανασίου Παρίου ίδρυσαν τη Μεγάλη Σχολή της Χίου με Βιβλιοθήκη και Τυπογραφείο. Τις δαπάνες για τις κτηριακές εγκαταστάσεις ανέλαβαν οι ευπορότεροι Χιώτες. Η πρόοδος και ο εμπλουτισμός της Βιβλιοθήκης οφείλονται στον μεγάλο Χιώτη, Διδάσκαλο του Γένους, Αδαμάντιο Κοραή. Ο Κοραής έγινε αποδέκτης πολλών χρηματικών δωρεών από Χιώτες της Διασποράς, προκειμένου να εμπλουτισθεί η Βιβλιοθήκη «δια την κοινήν της πατρίδος επανόρθωσιν». Έτσι, στις πολυάριθμες εκδόσεις, που έστελνε ο ίδιος στη Βιβλιοθήκη, φρόντιζε να αναγράφεται η επιγραφή: «Τη φιλοτίμω δαπάνη των ομογενών Χίων επ΄αγαθώ της Ελλάδος».
Διευθυντής της Σχολής ανέλαβε ο αρχμανδρίτης Νεόφυτος Βάμβας, ο οποίος κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες να εμπλουτισθεί η Βιβλιοθήκη, ώστε να γίνει η σημαντικότερη και πλουσιότερη Βιβλιοθήκη του υπόδουλου Ελληνισμού. Το 1822 οι Τούρκοι σφαγίασαν τους Έλληνες της Χίου και πυρπόλησαν τη Βιβλιοθήκη της, το καύχημα της Ιωνίας. Ο Αδαμάντιος Κοραής έγραψε ότι «ο αφανισμός της μόνης πλουσίας Βιβλιοθήκης των Χίων …βραδύνει δια πολύν καιρόν την εξάπλωσιν των Φώτων εις την Ελλάδα». Με τη διαθήκη του κατέστησε κληρονόμο της εκ 30.000 τόμων προσωπικής βιβλιοθήκης του τη Βιβλιοθήκη της ιδιαίτερης πατρίδας του, η οποία αργότερα έλαβε την επωνυμία «Αδαμάντιος Κοραής» (8).
Η Βιβλιοθήκη των Μηλεών (1815)
Το 1815 άρχισε να λειτουργεί η Σχολή Μηλεών Πηλίου με την πρωτοβουλία των τριών ιδρυτών της Μηλεωτών λογίων Ανθίμου Γαζή, Γρηγορίου Κωνσταντά και Δημητρίου Φιλιππίδη.
Ταυτόχρονα συστεγάσθηκε στη Σχολή και η Βιβλιοθήκη με την επιγραφή «Ψυχής άκος» (Θεραπεία ψυχής). Η Βιβλιοθήκη περιείχε τις πλούσιες συλλογές βιβλίων των ιδρυτών της και εμπλουτίσθηκε με δωρεές άλλων φιλογενών Ελλήνων της Διασποράς. Το 1818 αριθμούσε 10.000 τόμους (9) .
ΔΩΡΗΤΕΣ & ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
Δωρητές βιβλίων σε βιβλιοθήκες του Ελληνισμού
Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας υπήρξαν πολλοί οι «φιλόμουσοι και φιλογενείς» δωρητές βιβλίων στις βιβλιοθήκες του υπόδουλου Ελληνισμού. Ο σκοπός των δωρεών τους ήταν ο διαφωτισμός των Ελλήνων για την πνευματική αφύπνισή τους και την εθνική παλιγγενεσία τους. Ενδεικτικά αναφέρεται στον ακόλουθο πίνακα μία σειρά ονομάτων δωρητών 10, για να αναδειχθεί η μεγάλη προσφορά εκείνων των ιδεολόγων Ελλήνων για την απελευθερωτική παιδεία του μαρτυρικού λαού (δες πίνακα).
Στις ιστορικές βιβλιοθήκες φυλάσσονται οι διαθήκες 11 των δωρητών ως τεκμήρια ελληνικού πατριωτισμού και αξιομίμητα παραδείγματα.
Συνδρομητές βιβλίων
Οι συγγραφείς και οι εκδότες βιβλίων, ιδιαιτέρως στην περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1750-1821), για την παραγωγή και τη διακίνηση των εκδόσεών τους συνέτασσαν καταλόγους προεγγεγραμμένων συνδρομητών, οι οποίοι προπλήρωναν την αξία των βιβλίων. Οι συνδρομητές βιβλίων της δεκαετίας που προηγείται από την Επανάσταση αριθμούν τις 15.500. Οι συνδρομητές της δεκαετίας μετά την Επανάσταση δεν υπερβαίνουν τις 15.300.
Κατά την περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού εκδόθηκαν με προεγγραφή συνδρομητών περισσότερα από 140 βιβλία: από αυτά, τα 112 δημοσιεύουν στις τελευταίες κατά κανόνα σελίδες τους τα ονόματα των «φιλομούσων και φιλοπάτριδων» συνδρομητών, οι όποιοι είχαν ανταποκριθεί στις εκκλήσεις των συγγραφέων και των εκδοτών και με τις προεγγραφές τους είχαν στηρίξει τις αντίστοιχες εκδοτικές προσπάθειες. Τα αντίτυπα πού είχαν προαγοράσει οι συνδρομητές ήταν λίγο περισσότερα από 49.000 12.
Οι συνδρομητές και οι δωρητές βιβλίων συνετέλεσαν στη διάδοση του ελληνικού βιβλίου στους υπόδουλους Έλληνες με σκοπό τον διαφωτισμό του Γένους για την πνευματική αναγέννησή του και την εθνική απελευθέρωσή του από τα δεσμά της μακραίωνης δουλείας.
Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΔΟΚΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
Η υποταγή στους Τούρκους της Ελληνο-Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 1453 επέφερε στους Έλληνες τον επώδυνο ζυγό της μακραίωνης δουλείας. Οι υπόδουλοι σε όλο τον Ελληνικό Χώρο πραγματοποίησαν κατά τη διάρκεια της δουλείας περισσότερες από 100 τοπικές εξεγέρσεις για την απελευθέρωσή τους. Η Μάνη, η Κρήτη, το Σούλι και η Χιμάρα πραγματοποίησαν τις μισές από αυτές τις επαναστατικές εξεγέρσεις!
Ο υπόδουλος Ελληνισμός αγωνιζόταν να διαφυλάξει την πνευματική και γλωσσική παράδοσή του μέσω της ορθόδοξης πίστεώς του και να διατηρήσει την εθνική ταυτότητά του. Ο διαφωτισμός των Ελλήνων συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στην προετοιμασία της Επαναστάσεως του 1821.
Τα τυπογραφεία και οι βιβλιοθήκες του Ελληνισμού κατά τους 17ο, 18ο και 19ο αιώνες υπήρξαν η κινητήρια πνευματική δύναμη του Γένους και οι προάγγελοι της εθνικής απελευθερώσεώς του.
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
•Βουλή Ελλήνων, Πεντακόσια Χρόνια Έντυπης Παράδοσης του Νέου Ελληνισμού (1499-1999), Αθήνα 1999
• Δρούλια-Μητράκου Έλλη, Σκλαβενίτης Τρ., «Η συμβολή της τυπογραφίας στη στήριξη της Επανάστασης του 1821, στο: Βουλή Ελλήνων, Πεντακόσια Χρόνια Έντυπης Παράδοσης του Νέου Ελληνισμού (1499-1999), Αθήνα 1999
• Ήλιού Φίλ., «Βιβλία με συνδρομητές. Ι. Τα χρόνια του Διαφωτισμού (1749-1821)», Ό ‘Ερανιστής, τ. 12, Αθήνα 1975
• Καμπουράκη-Πατεράκη Ηλ., «Κύριλλος Λούκαρις, ο ιδρυτής του πρώτου ελληνικού τυπογραφείου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία», Εφημερίδα Πατρίς 03 Ιανουαρίου 2007, Ηράκλειο 2007
• Κοκκίνης Σπυρ. 1978, Βιβλιοθήκες και βιβλία, Αθήνα
• Νταβαρίνος Παναγ., Ιστορία Βιβλιοθηκών του Ελληνισμού, εκδ. Έλλην, Αθήνα 20032
• Νταβαρίνος Παναγ., Ιστορία του Ελληνικού Βιβλίου, εκδ. Έλλην, Αθήνα 2010
• Πατρινέλης Χ. Γ., Το ελληνικό βιβλίο κατά την Τουρκοκρατία (1476-1820), Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1989
• Σίνο Νταν. Η Μοσχόπολη και το τυπογραφείο της, Θεσσαλονίκη 2016
• Σκιαδάς Ν.Ε., «Το Τυπογραφείο του Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄ και οι εκδόσεις του» Νέα Εστία, τόμ. 100, (1980).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Έλλη Δρούλια-Μητράκου, Τρ. Σκλαβενίτης, «Η συμβολή της τυπογραφίας στη στήριξη της Επανάστασης του 1821, στο: Βουλή Ελλήνων, Πεντακόσια Χρόνια Έντυπης Παράδοσης του Νέου Ελληνισμού (1499-1999), Αθήνα 1999, σσ. 173
2 . Όπ. π,, σ. 178
3. Όπ. π,, σσ. 178-179
4. Όπ. π,, σσ. 179-182
5. Νταβαρίνος Παναγ., Ιστορία Βιβλιοθηκών του Ελληνισμού, εκδ. Έλλην, Αθήνα 20032, σ. 121
6. Αυτόθι.
7. Όπ.π., σ. 111
8. Όπ. π,, σσ. 117-119
9. Όπ. π., σσ. 122-123
10. Όπ. π,, σ. 165
11. Κοκκίνης Σπυρ., Βιβλιοθήκες και βιβλία, Αθήνα 1978, σσ. 86 κ.ε.εξ.
12. Ήλιού Φίλ., «Βιβλία με συνδρομητές. Ι. Τα χρόνια του Διαφωτισμού (1749-1821)», Ό Ερανιστής,
τ. 12, Αθήνα 1975, σς 101-179.
Ο Παναγιώτης Νταβαρίνος είναι πρώην Καθηγητής Ιστορίας Βιβλίου & Βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων
(Τὸ κείμενο είναι το Β’ μέρος της εισήγησης του κ. Νταβαρίνου στο Συνέδριο της “Χριστιανικής” για την προετοιμασία του 1821. Το Α’ μέρος δημοσιεύτηκε στο φύλλο 1080 και έχει επίσης αναρτηθεί στην ιστοσελίδα)

*Χριστιανική 25.6.2021