• ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΗ ΣΧOΛΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤO ΜΕΣOΛOΓΓΙ

του Γιάννη Καρανικόλα

Μακαριώτατε, Εξοχώτατε κύριε Γενικέ Πρόξενε της Ελλάδος στα Ιεροσόλυμα, άγιοι Αρχιερείς, σεβαστοί Πατέρες, αδελφοί και αδελφές της Ορθόδοξης κοινότητας των Ιεροσολύμων, κυρίες και κύριοι,

Συγκεντρωθήκαμε σήμερα εδώ για να τιμήσουμε ένα από τα πιο συγκλονιστικά γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης. Συμπληρώνονται φέτος τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου, αυτού του ανυπέρβλητου γεγονότος, ο θόρυβος του οποίου ακόμα ηχεί στα αυτιά μας, τόσα χρόνια μα και τόσα χιλιόμετρα μακριά. Θόρυβος βέβαια γιατί, σε έναν πόλεμο μέχρις εσχάτων, φωνές και κλάματα τυλίγονται μαζί με μπόμπες και κλαγγές σπαθιών. Όπλα που ζητούν εκδίκηση και αίμα, συνήθως αθώων… Πάντοτε αθώων. Κι όμως… Από αυτό το κολαστήριο αναδύθηκε η γλυκύτερη από τις μελωδίες. Αναδύθηκε η φωνή της γυναίκας Ελευθερίας, που ξάπλωσε στο στρώμα της Άνοιξης όλους αυτούς τους γενναίους και τις γενναίες. Και στο στρώμα αυτό, το ξέρουμε καλά, στο στρώμα αυτό κι εμείς ξαπλώνοντας, θέλουμε αναστηθούμε εκείνη την Φοβερή Ημέρα.
Είναι τέτοια η ένταση, είναι τόσες οι μαρτυρίες και τόσα τα πρόσωπα, που καθίσταται δύσκολο –έως και ακατόρθωτο– να εξηγηθεί επαρκώς ένα τέτοιο ιστορικό γεγονός. Πόσο μάλλον να αναπαρασταθεί καλλιτεχνικά από μια χούφτα μαθητών και καθηγητών. Ή μήπως όχι; Ας μας επιτρέψουν οι άξιοι πρόγονοί μας, που τώρα αναπαύονται στα χώματα της μητέρας Ελλάδας, να δείξομε πολλά, «μέσα σε λίγην ώρα».
Η Έξοδος του Μεσολογγίου δεν αποτελούσε ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά την κορύφωση μιας πολύ δύσκολης φάσης της Ελληνικής Επανάστασης. Ο Αγώνας δεν εξελίχθηκε ομαλά ούτε ενιαία σε όλο τον ελληνικό χώρο· αντίθετα, διατηρήθηκε με κόπο κυρίως στην Πελοπόννησο, στην Στερεά Ελλάδα και σε ορισμένα νησιά. Μέσα σε αυτή τη δοκιμασία, η Στερεά Ελλάδα είχε ιδιαίτερη σημασία, γιατί λειτουργούσε ως ασπίδα της Πελοποννήσου απέναντι στις οθωμανικές δυνάμεις που κατέβαιναν από τον βορρά.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Μεσολόγγι αναδείχθηκε σε πόλη κομβικής σημασίας. Η θέση του στην δυτική Στερεά, η γειτνίασή του με την θάλασσα και η άμεση επικοινωνία του με τα Επτάνησα το έκαναν πολύτιμο στρατηγικό και πολιτικό κέντρο του Αγώνα. Δεν είναι τυχαίο ότι εκεί εγκαταστάθηκε ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ενώ η πόλη έγινε και βάση των Σουλιωτών, ενός από τα πιο αξιόμαχα σώματα της Επανάστασης. Έτσι, το Μεσολόγγι δεν ήταν μόνο ένας τόπος άμυνας, αλλά και ένα σημείο όπου συναντήθηκαν η πολιτική οργάνωση, η στρατιωτική αντίσταση και η διεθνής υποστήριξη. Έτσι, η συνεργασία αυτή γίνεται πολύτιμο μάθημα για κάθε ηγεσία που σέβεται τον εαυτό της και τον λαό της: κάθε πολιτική απόφαση είναι έωλη εφόσον η ακεραιότητα του πολιτικού σώματος δεν εξασφαλίζεται από έναν αξιόμαχο στρατό. Και αντίστροφα: ένας στρατός μετατρέπεται από συνονθύλευμα γραφειοκρατών και υπαλληλίσκων σε συμπαγές και αποτελεσματικό σύνολο, όταν καθοδηγείται από μια πολιτική ηγεσία με όραμα και πίστη στις δικές της δυνάμεις.

Η σημασία του Μεσολογγίου φάνηκε ήδη από την πρώτη πολιορκία, όταν μια ουσιαστικά ανοχύρωτη πόλη κατόρθωσε να αντισταθεί. Μετά την σωτηρία της, οι κάτοικοί της φρόντισαν να ενισχύσουν τις οχυρώσεις της, γνωρίζοντας πως το Μεσολόγγι θα γινόταν ξανά στόχος. Έτσι, όταν έφτασε η μεγάλη πολιορκία του 1825-1826, η πόλη είχε ήδη μετατραπεί σε σύμβολο αντοχής και συλλογικής θυσίας, πριν ακόμη γραφτεί η κορυφαία σελίδα της ιστορίας της με την Έξοδο.

Τρία χρόνια μετά την αποτυχία της πρώτης πολιορκίας, ο σουλτάνος αποφάσισε νέα επίθεση εναντίον του Μεσολογγίου. Τον Απρίλιο του 1825 ο Κιουταχής έφτασε με ισχυρό στρατό και άρχισε τη δεύτερη πολιορκία. Παρά τις πιέσεις για παράδοση, οι πολιορκημένοι αρνήθηκαν με γενναιότητα, ακόμα και με χιούμορ. Χαρακτηριστικά, διασώζεται ότι στις προτάσεις του Κιουταχή για συνθηκολόγηση και παράδοση αντιδρούσαν στέλνοντας δοχεία με κρασί για να γιορτάσει την «νίκη» του, και του παραγγέλναν: «Τα κλειδιά του κάστρου τα έχουμε πάνω στα κανόνια. Έλα να τα πάρεις!». Παράλληλα, με την βοήθεια του Καραϊσκάκη, του Κίτσου Τζαβέλλα και του στόλου του Μιαούλη κατόρθωσαν για μήνες να αντιστέκονται αποτελεσματικά. Όταν όμως έφτασε ο Ιμπραήμ στα τέλη του 1825, ο αποκλεισμός έγινε πολύ στενότερος. Μετά την πτώση των νησίδων της λιμνοθάλασσας και την αποτυχία νέου ανεφοδιασμού από τον Μιαούλη, στο Μεσολόγγι ξέσπασαν πείνα, αρρώστιες και απόγνωση.
Παρά την ηρωική νίκη των υπερασπιστών στην Κλείσοβα, η κατάσταση είχε γίνει απελπιστική. Έτσι, αποφασίστηκε η Έξοδος, την νύχτα της 10ης Απριλίου 1826. Το σχέδιο όμως προδόθηκε ή αποκαλύφθηκε, και οι πολιορκημένοι δέχθηκαν σφοδρή επίθεση. Πολλοί σκοτώθηκαν, άλλοι αιχμαλωτίστηκαν, ενώ αρκετοί, όπως ο Χρήστος Καψάλης και ο μητροπολίτης Ρωγών Ιωσήφ, προτίμησαν την ανατίναξη από την αιχμαλωσία.
Η πτώση του Μεσολογγίου υπήρξε τραγική, αλλά ηθικά μεγαλειώδης. Η θυσία των Ελεύθερων Πολιορκημένων συγκλόνισε όλη την Ευρώπη, ενίσχυσε τον φιλελληνισμό και αύξησε την πίεση προς τις Μεγάλες Δυνάμεις να υποστηρίξουν την ελληνική ανεξαρτησία. Έτσι, παρότι αποτέλεσε στρατιωτική ήττα, η Έξοδος συνέβαλε αποφασιστικά στην τελική δικαίωση της Επανάστασης.
Από όλο το πέλαγος λοιπόν των αγώνων και των προσώπων της Παλιγγενεσίας, εμείς συνειδητά επιλέξαμε το Μεσολόγγι και τους πολιορκημένους του. Και οφείλουμε τα πάντα όχι μόνο σε όσους πολέμησαν με «στήθη ξέσκεπα» και χύσαν επί του τόπου το αίμα τους. Οφείλουμε τα πάντα και σε όσους είτε από το πάθος της στιγμής, είτε από την διαίσθηση ότι κάτι τρομερό και κοσμοϊστορικό συντελέστηκε και θα συντελεστεί, κατέγραψαν άλλοι λαϊκότροπα και σταράτα, άλλοι ευγενικά και λυρικά, την βαθιά αλήθεια και ουσία του Αγώνα. Αλίμονο σε εμάς και στα παιδιά μας αν μαθαίναμε την ιστορία μας μονάχα από τα «δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής» ή από τους «μεγάλους νικητές» και τα «μεγάλα έθνη» της ιστορίας.
Ο Νικόλαος Κασομούλης είναι ίσως ο σημαντικότερος Έλληνας αυτόπτης μάρτυρας για την τελική πολιορκία και την Έξοδο. Τα «Στρατιωτικά Ενθυμήματά» του είναι από τις κεντρικές πρωτογενείς πηγές για τα γεγονότα μέσα στην πόλη, για την πείνα, τις διαβουλεύσεις και τη νύχτα της Εξόδου.
Ο Ιωάννης Ιάκωβος Μάγερ (Johann Jakob Meyer) είναι επίσης απολύτως βασικός. Ως εκδότης των «Ελληνικών Χρονικών» στο Μεσολόγγι κατέγραφε τα γεγονότα σχεδόν εν εξελίξει. Το πρώτο φύλλο βγήκε την 1η Ιανουαρίου 1824 και το τελευταίο στις 20 Φεβρουαρίου 1826, λίγο πριν από την Έξοδο, πράγμα που κάνει την εφημερίδα του μοναδική σχεδόν σύγχρονη μαρτυρία από μέσα.
Από τον κύκλο των φιλελλήνων έχουμε και τις επιστολές και τα κείμενα του Λόρδου Byron, επειδή ο Byron έζησε στο Μεσολόγγι το 1824 και ο θάνατός του εκεί γέννησε μεγάλο όγκο αλληλογραφίας, αναφορών και ευρωπαϊκών ανταποκρίσεων για την πόλη. Δεν είναι πηγή για την ίδια την Έξοδο του 1826, αλλά είναι πολύτιμος μάρτυρας για το πώς ήταν το Μεσολόγγι λίγο πριν από την μεγάλη πολιορκία και για το πώς έγινε διεθνές σύμβολο.
Οφείλουμε τα μέγιστα και σε έναν ακόμα άνθρωπο που έγραψε «Πάνω σ’ άσπρα χαρτιά πιο δύσβατα κι απ’ του Μεσολογγιού». Οφείλουμε τα μέγιστα στον Διονύσιο Σολωμό, αυτόν τον εθνικό μας ποιητή και κήρυκα της ελευθερίας. Ακόμη κι όλες οι ιστορικές πηγές και μαρτυρίες να είχανε χαθεί για το αθάνατο ’21, θα αρκούσαν τα δικά του πύρινα κείμενα για να γνωρίσουμε την αλήθεια των όσων έλαβαν χώρα τότε – για να χρησιμοποιήσω την αναλογία με την Αγία Γραφή και την παραβολή του Ασώτου υιού που, κατά τους Πατέρες, την συνοψίζει. Μέσα από τα δικά του γραπτά, τις εξάψεις και τις αγωνίες του, προσπαθήσαμε να διασκευάσουμε το θεατρικό του Γιώργη Δρόση και να στήσουμε από την αρχή ένα σκηνικό που να θυμίζει πιστά την φρίκη και την δόξα του Μεσολογγίου. Ελπίζουμε να τον κάνουμε περήφανο. Ευτυχώς για εμάς, ο πιστός του μαθητής Ιάκωβος Πολυλάς μάς διέσωσε αυτά τα μνημεία. Φυσικά, μας συνδράμει και η μουσική του σπουδαίου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου.
Στο θεατρικό μας ζωντανεύουν ακόμα ο Κίτσος Τζαβέλλας, ο Νότης Μπότσαρης, ο Δεσπότης Ρωγών Ιωσήφ, καθώς και οι ανώνυμοι ήρωες της πατρίδας. Απέναντί τους θα βρουν τον Κιουταχή, τον Ιμπραήμ και όλη την τουρκοαιγυπτιακή στρατιά, που είναι αποφασισμένη να τους αφανίσει. Μα το ίδιο αποφασισμένοι ήταν και οι δικοί μας πρόγονοι να αγωνιστούν παρά τους σε βάρος τους συσχετισμούς.
Είναι γνωστό άλλωστε ότι το status quo της εποχής εκείνης επέβαλε η Ελληνική Επανάσταση να τερματιστεί άμεσα και διά της βίας. Οι παλινορθωμένες μοναρχίες της Ευρώπης αντιμετώπιζαν ως δίδυμο δαίμονα την δημοκρατία και τον εθνικισμό. Για τον σκοπό αυτό επιστρατεύτηκε –ποιός άλλος; – η επικοινωνιακή επιστήμη της εποχής, ήτοι η προπαγάνδα εκείνων που και σήμερα κατέχουν τα ίδια μέσα, απλώς ακόμα πιο εξελιγμένα. Στρατοί και δημοσιογράφοι Μεγάλων Δυνάμεων, συντονισμένοι με τον Οθωμανό τύραννο, ενωμένοι να συντρίψουν τους επαναστατημένους Γραικούς. Όμως, οι δαιμόνιοι Έλληνες όχι απλώς άντεξαν, αλλά από το 1821 έως το 1825 σημείωναν μόνο επιτυχίες στον Μοριά, σχεδόν σε όλη την Ρούμελη, την Εύβοια και σε αρκετά νησιά. Έπρεπε να έρθει η εξωτερική βοήθεια από τους Αιγυπτίους (άρτια εκπαιδευμένους από τον Γαλλικό στρατό) και να περάσουν δύο ολόκληρα χρόνια από το 1825 έως το 1827, ώστε η επανάσταση να καταπνιγεί σε μεγάλο βαθμό. Όχι όμως και να σβήσει εντελώς. Καμία ναυμαχία δεν θα λάμβανε χώρα στο Ναυαρίνο αν οι Έλληνες είχαν παραιτηθεί από τις βλέψεις τους. Με άλλα λόγια, εμείς ελευθερώσαμε τους εαυτούς μας. Εμείς ήμασταν που μας είπανε τρελούς. Εμείς ήμασταν που κάναμε τον καλό αγώνα. Γιατί όποιος αγώνας γίνεται για την αποτίναξη της τυραννίας, όποιος αγώνας δεν αποζητά την δολοφονία μικρών παιδιών και την κλοπή πατρογονικής γης άλλων λαών, αυτός ο αγώνας στέκει εμπρός μας ως Δικαιοσύνης φως. Οι υπόλοιποι ας βιώνουν αυτό το φως ως φωτιά και τσεκούρι.
Δεν έχουμε κανέναν «στρατηγικό σύμμαχο», παρά μόνον τον Θεό και την μεταξύ μας ομόνοια. Αυτό, δεν πρέπει να το ξεχνάμε ποτέ εμείς οι ακρίτες των Ιεροσολύμων και οι φύλακες των Αγίων Τόπων.

Πηγές:

Ευθυμίου, Μαρία. Το Μεσολόγγι και οι εσωτερικές ισορροπίες της επανάστασης», 12 Φεβρουαρίου 2026. Η ομιλία είναι διαθέσιμη στον σύνδεσμο: https://www.youtube.com/watch?v=qF_E4RZmkiM&t=4126s

Σαχίνης, Γιώργος. Ραδιοφωνική εκπομπή στο Ράδιο 98.4, 24 Μαρτίου 2026. Η εκπομπή διατίθεται και ως podcast από το Ράδιο 98.4.

O Γιάννης Καρανικόλας είναι καθηγητής στην Πατριαρχική Σχολή Σιών.Το κείμενο είναι η ομιλία του στη γιορτή της Εθνικής παλιγγενεσίας. A’ δημοσίευση: antifono.gr

Χριστιανική 9.4.2026