Ο ΚΑΗΜΟΣ ΤΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ

τοῦ Ἀθανασίου Κουρταλίδη* 

Ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Γραικός (1470 Ἄρτα -1556 Μόσχα) προσέφερε ἕνα πολύπλευρο καί ἀνεπανάληπτο θεολογικό καί φιλολογικό ἔργο στό Ἅγιον Ὄρος καί κυρίως στή Ρωσία. Παράλληλα, ἄσκησε ἕνα προφητικό καί κοινωνικοπολιτικό διαφωτιστικό ἔργο μαρτυρίας στή ρωσική κοινωνία. Συγχρόνως ἐξέφραζε διά βίου καί τήν ἀγωνία του γιά τή δούλη πατρίδα του μέ τήν ἐλπίδα νά ἀπελευθερωθεῖ τό Ἑλληνικό Γένος μέ τή βοήθεια τῶν τσάρων καί τοῦ ὁμόδοξου ρωσικοῦ λαοῦ.
Στό παρόν ἄρθρο, βασισμένοι στό συγγραφικό ἔργο1 τοῦ Μάξιμου Γραικοῦ, θά προσεγγίσουμε τήν παρακμή τῆς Ρωμανίας καί ποιά αἴτια πού προκάλεσαν τήν ἅλωση κατά τήν ἀδέκαστη κρίση τοῦ Μαξίμου. Βέβαια, τά αἴτια εἶναι σύνθετα, διεθνῆ καί ἐσωτερικά, πολυδιάστατα. Ἡ πνευματική καί πολιτική, ὅμως, εὐθύνη τῶν ποιμένων καί τῶν ἡγετών εἶναι καθοριστική.

Ἐκκλήσεις γιά τήν ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδας

Γιά τήν ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδας ἐνδιαφέρθηκαν πολλοί Ἕλληνες ξενιτεμένοι2 στή Δύση – κυρίως στήν Ἰταλία, ὅπως ὁ διδάσκαλος τοῦ Γένους καί προστάτης τοῦ Μάξιμου (τότε Μιχαήλ Τριβώλη) Ἰανός Λάσκαρις (1445-1535), ὁ Βησσαρίων ὁ Ἕλλην (ἀρχιεπίσκοπος Νικαίας, μετέπειτα Καρδινάλιος), ὁ Ἀντώνιος Ἔπαρχος, ὁ Μάρκος Μουσοῦρος κ.ἄ., πού ἀπευθύνονταν στόν Πάπα ἤ σέ βασιλεῖς τῆς Δύσης γιά νά πραγματοποιήσουν Σταυροφορίες ἐναντίον τῶν Τούρκων. Λόγω τῆς ἀνάγκης λησμονοῦσαν λεπτομέρειες ἀπό τίς προηγούμενες Σταυροφορίες καί τήν ὀδυνηρή Ἅλωση τῆς Πόλης τό 1204 μέ τήν ἀκόλουθη Φραγκοκρατία.
Καί ὁ Μάξιμος στή Ρωσία ἐπανειλημμένα μέ ὑπομνήματά του στούς ἡγεμόνες τῆς Ρωσίας Βασίλειο τόν Γ΄ (1505-1533) καί τόν Ἰβάν τόν Δ΄ Τρομερό (1533-1584) ζητοῦσε νά προσέξουν τήν οἰκτρά δουλεία τῶν ὁμοδόξων καί νά ἀπελευθερώσουν τήν Ἑλλάδα. (Χαρακτηριστικό εἶναι ὅτι ὅλοι οἱ λόγιοι Ἕλληνες στή Δύση καί στή Ρωσία ὁμιλοῦν γιά Ἑλλάδα καί τούς ὀνομάζουν Ἕλληνες ἤ Γραικούς οἱ ξένοι, ἐνῶ κάποιοι ἐθνομηδενιστές στήν Ἑλλάδα κήρυτταν ὅτι δέν ὑπῆρχε ἑλληνικό Ἔθνος τότε…).
Καί ἀπό τό Ἅγιον Ὅρος ὁ Μάξιμος κατά τή δεκαετῆ ἄσκησή του ἐκεῖ (1506-1516) ἐπισκεπτόταν μέρη τῆς Ἑλλάδας μέ ἐντολή τῆς Ἱ.Μ.Μ. Βατοπαιδίου καί κήρυττε στούς Ἕλληνες μέ παρησσία, ὅπως μνημονεύει ὁ ἴδιος, γιά τήν πίστη στό Χριστό, ἐνισχύοντας ἔτσι καί τό ἐθνικό φρόνημα τῶν ὑποδούλων:
«Κήρυττα πάντοτε φανερά καί χωρίς δισταγμό τήν ὀρθόδοξη πίστη καί στούς ἄρχοντες, φωτισμένους καί μή, ἀπό τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Μέ λίγα λόγια παντοῦ, ὅπου μέ ἔστειλε, μέ τή βούληση τῶν Πατέρων, ἡ Ἱερά Μονή Βατοπαιδίου καί φωτισμένος μέ τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος κήρυττα τήν καθαρή Ὀρθόδοξη πίστη».
Ἔπειτα συνεχίζει ὁ Μάξιμος τό λόγο του προς τούς Βογιάρους (ἐγγυητές τῆς ἡγεμονίας τοῦ ἀνήλικου Ἰβάν Δ΄) περί τό 1534 μ.Χ.:
«Μήν μείνετε ἀδιάφοροι στόν ἀδελφό σας τόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη, πού σᾶς παρακαλεῖ γιά μένα. Εἶναι ἀρχιερέας. Καθημερινά ὑποφέρει ἀνδρείως ἀπό τούς ἀθέους Ἀγαρηνούς ἀναρίθμητες ἐπιθέσεις καί ἀποδοκιμασίες στό ὄνομα τῆς καλῆς ἐλπίδας καί δόξας τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ καί τοῦ Θεοῦ μας».3
Βλέπουμε ὅτι ὁ Μάξιμος πραγματοποιοῦσε ἱεραποστολικούς ἐξόδους στις ἑλληνικές ἐπαρχίες κατά τούς χρόνους τῆς δουλείας καί κήρυττε, ὅπως ἀργότερα ὁ Νεκτάριος Τέρπος καί ὁ Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, ἀλλά καί συγκλονιζόταν ἀπό τό δρᾶμα τοῦ Πατριάρχη ἀπό τούς ἀλλόθρησκους Τούρκους, πού ἀντιμετώπιζε «ἀνδρείως», μέ καρτερική ἀντίσταση «ἀναρίθμητες ἐπιθέσεις». Ὁ δυνάστης κάποτε ἔφθασε καί στό θάνατο τῶν Πατριαρχῶν. Μέ τούς λόγους του ὁ Μάξιμος δείχνει πώς τό ὀρθόδοξο κήρυγμα καί ἡ μαρτυρική ἀντίσταση τῶν πιστών, ὅπως τοῦ Πατριάρχη, ἀποτρέπουν τήν ἀλλαξοπιστία. Ὅμως ἐλπίζει καί στήν ἀπελευθέρωση καί γι’αὐτό ζητεῖ τή βοήθεια τοῦ Τσάρου.

«Ἄς ἀπελευθερώσεις τήν Ἑλλάδα»

Ὁ μεταβυζαντινός αὐτός καλόγηρος αἰσθανόταν καί ζηλωτής Ὀρθόδοξος καί Ἕλληνας πατριώτης πού ζῆ τόν καημό τῆς δουλείας. Τό 1519, παραδίδοντας τόν ἑρμηνευμένο Ψαλτήρα στόν ἡγεμόνα Βασίλειο τόν Γ΄ καί τόν μητροπολίτη Μόσχας Βαρλαάμ, στό ἐκτενές ὑπόμνημά του καταλήγει μέ τήν εὐχή γιά τη ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδας:
«Μακάρι νά μπορούσαμε καί ἐμεῖς νά ἀπελευθερωθοῦμε μέ τή βοήθειά σου ἀπό τή δουλεία στούς ἀπίστους καί νά πάρουμε πίσω τό βασίλειό μας. Ὅλα αὐτά εἶναι δυνατά καί μποροῦν νά πραγματοποιοιηθοῦν ἀπό τόν Κύριο τῶν ὅλων, ὁ ὁποῖος ἄλλοτε ἀνέβασε ἀπό τούς κατώτερους Γαλάτες τόν μεγάλο βασιλιά Κωνσταντίνο καί ἔσωσε τήν ἀρχαία Ρώμη, πού ὑπέφερε ἀπό τόν ἀσεβῆ Μαξέντιο. Ἔτσι καί τώρα ἡ Νέα Ρώμη πού θλίβεται πολύ ἀπό τούς ἀθέους Ἀγαρηνούς, μακάρι νά εὐδοκιμήσει Αὐτός [ὁ Θεός] νά ἀπελευθερωθεῖ μέσω τοῦ εὐσεβοῦς Κράτους τῆς βασιλείας σου καί… νά δώσει μέ τή βοήθειά σου σέ μᾶς τούς δυστυχισμένους, τό φῶς τῆς ἐλευθερίας, μέ τή Χάρη καί τά ἄφθονα δῶρα Του…».4
Στό παραπάνω ἀπόσπασμα ὁ Μάξιμος μιλάει γιά τούς «δυστυχισμένους» Χριστιανούς. Σέ ἄλλους λόγους του ὅμως ἀναφέρεται στήν ἑλληνική καταγωγή του: «Ἐπειδή εἶμαι Ἕλληνας καί Ἕλληνας γεννήθηκα, ἀνατράφηκα καί ἐκάρην μοναχός στήν ἑλληνική γῆ».5
Σέ ἀντιαιρετικούς του Λόγους κατά τῶν Ἀγαρηνῶν δισκτραγωδεῖ τήν ἀπώλεια τοῦ ἐνδόξου παρελθόντος τῆς Ρωμανίας καί τήν τραγική κατάσταση τῶν Ἑλλήνων τότε.6
Ἀπό τήν θρησκευτική καταγγελία καί τήν βάρβαρη βία τῶν Ἀγαρηνῶν ὁ Μάξιμος μεταβαίνει στήν ἐπώδυνη ἐξιστόρηση καί τῆς ἀδιαφορίας ἤ καί ἱεροσυλίας Ὀρθοδόξων ποιμένων κατά τούς χρόνους τῶν ξένων ἐπιθέσεων καί τῆς ἠθικῆς παρακμῆς τοῦ Βυζαντίου ἤ τούς χρόνους τῆς ὑπόδουλης Ρωμανίας, ἐπί Τουρκοκρατίας. Ἀσφαλῶς ὑπάρχουν πολλές κατηγορίες ἐπισκόπων καί μητροπολιτῶν, ἀπό τούς πιστούς στόν ἱερατικό τους ὅρκο μέχρι τούς παραδόπιστους καί τούς προδότες τῆς πίστεως καί τοῦ ποιμαντικοῦ τους χρέους. Ὁ ἱστορικός Σπύρος Βρυώνης περιγράφει μέ ἐκτενεῖς λεπτομέρειες τήν ὑποδούλωση καί σταδιακή παρακμή τῶν μητροπόλεων καί ἐπισκοπῶν τῆς Μ. Ἀσίας ἀπό τόν 11ο μέχρι τόν 15ο αἰώνα, ὅταν ἡ μία μετά τήν ἄλλη ἐξαφανίζονταν ἀπό τούς μουσουλμάνους Τούρκους ἐπιδρομεῖς, ὥστε νά χαθεῖ ὁ μικρασιατικός ὀρθόδοξος Ἑλληνισμός.7
Κατά κανόνα ἦταν ἀδύνατο οἱ ἀρχιερεῖς νά φθάσουν στήν ἕδρα τους λόγω τῶν Τούρκων ἤ ἄλλοι φοβόντουσαν νά διακινδυνεύσουν. Ἄλλοι ὅμως ἔπεσαν θύματα τοῦ κατακτητῆ. Ἄλλοι καί τότε καί ἀργότερα ἐπί καθολικῆς Τουρκοκρατίας πρόδωσαν τήν ἀποστολή τους. Σ’αυτούς ἀναφέρεται ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Γραικός.

Θρῆνος γιά τήν ὑπόδουλη Πατρίδα καί δεινή κριτική τῶν Ποιμένων

«Πήγαινε ψυχή μου, μέ τό νοερό βλέμμα σου… Ποῦ εἶναι τό ὕψος καί ἡ ἀνεπανάληπτη δόξα τῶν ἄλλοτε κρατούντων, ἐνδόξων, σοφῶν, ἐναρέτων καί ὀρθοδόξων χριστιανῶν βασιλέων, οἱ ὁποῖοι ἐβασίλευσαν στήν ἔνδοξη καί εὐσεβῆ πόλη τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου;
Ποῦ εἶναι ἐκεῖνο τό οἰκουμενικό φῶς τῆς εὐσεβείας;
Μήπως δέν σκλαβώθηκαν ὅλα αὐτά, ἐδῶ καί πολλά χρόνια… στούς Ἰσμαηλίτες; (…)
Ἄς κατανοήσουμε λοιπόν σέ πόσο δύσμοιρη κατάσταση βρεθήκαμε ἐμεῖς οἱ ἄτυχοι Ἕλληνες (…)».8
Ἔπειτα ὁ Μάξιμος ἀναφέρεται στήν ἄκαρπη συκῆ τοῦ Εὐαγγελίου καί στούς ἐπισκόπους τῆς Όρθοδοξίας. Αὐτοί ἔχουν ἔργο διδαχῆς καί ἐλέγχου γιά νά τονώσουν τήν πίστη τῶν ἁπλῶν ἀνθρώπων καί νά τούς προφυλάξουν ἀπό τήν ἀλλαξοπιστία. Μνημονεύει τό τοῦ Παῦλου «ἔλεγξον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον» (Α΄ τιμ. 4,2) γιά νά διαπιστώσει τήν πλήρη ἀμέλεια πολλῶν ποιμένων.9
Καί καταγγέλλει:
«Δέν ὑπάρχει κανείς νά διδάξει, καί νά νουθετήσει τούς ἀτάκτους, νά παρηγορήσει τούς ραθύμους, νά προστατεύσει τούς ἀδυνάτους καί νά τούς φροντίσει. (…)
Δέν ὑπάρχει κανείς νά ἀπομακρυνθεῖ ἀπό τά ἱερατικά ἀξιώματα χάριν τελείας συνέσεως ἤ νά ἐπιθυμήσει αὐτά τά ἀξιώματα ἀπό θεῖο ζῆλο, γιά νά διορθώσει αὐτούς ποῦ ἄνομα παραφρονοῦν. Ὅλοι εἶναι διατεθειμένοι νά ἀγοράσουν10 αὐτά τά ἀξιώματα γιά νά ζήσουν εὐχάριστα, ἀπολαμβάνοντας τήν δόξα καί τήν κάθε μακαριότητα. Στόν νῦν αἰῶνα ἁρμόζει τό θεῖο ρητό «πάντες ἐξέκλιναν», δηλαδή ἀπομακρύνθηκαν ἀπό τόν σωτήριο δρόμο (…)
Ὤ πῶς νά μπορέσει κανείς νά θρηνήσει ἀρκετά τό σκοτάδι αὐτό, τό ὁποῖο κάλυψε τό Γένος μας! «Κύκλῳ οἱ ἀσεβεῖς περιπατοῦσιν» (Ψαλμ. 11,9).
Οἱ ποιμένες μας ὅμως ἔγιναν πιό ἀναίσθητοι καί ἀπό τίς πέτρες, θεωρῶντας ἱκανή ἀπόκριση γιά την ὥρα τῆς Κρίσεως τό γεγονός ὅτι κατάφεραν νά σώσουν τόν ἑαυτό τους. Περιφρονοῦν καί δέν κατανοοῦν τή θεία φωνή που λέγει: «Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμήν ὁ καλός. Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων». Ὁ μισθωτός δέ καί οὐκ ὤν ποιμήν, οὗ οὐκ εἰσι τά πρόβατα ἴδια, θεωρεῖ τόν λύκον ἐρχόμενον» ἀπό μακριά «καί ἀφίησι τά πρόβατα καί φεύγει», ἐπειδή εἶναι μισθωτός «καί ὁ λύκος ἁρπάζει αὐτά». Τό αἷμα αὐτό, ὑπενθυμίζει ὁ Μάξιμος, θά ζητηθεῖ «ἀπό τό χέρι τῶν ποιμένων. Εἶναι φοβερή γιά σᾶς αὐτή ἡ ἀπειλή, ὦ ποιμένες μου, καί τρομερή».11
Εἶναι ὀδυνηρός ὁ λόγος τοῦ Ἁγίου Μαξίμου κατά τῶν ἐπισκόπων ἐκείνων πρίν καί μετά τήν Ἅλωση, πού διαγωνίζονταν μέ συκοφαντίες καί σιμωνίες, χωρίς φόβο Θεοῦ, γιά νά κερδίσουν ἕνα «θρόνο» ἐπισκοπικό ἀδιαφορώντας γιά τό χρέος τοῦ ποιμένα νά στηρίξει στήν πίστη τό λαό καί συγχρόνως νά ἐνισχύσει τήν ἀντίσταση τοῦ Ἔθνους στόν κατακτητή, φθάνοντας, ἄν χρειαστεῖ, μέχρι θυσίας ὑπέρ τοῦ ποιμνίου. Ὁ Μάξιμος τάσσεται ὑπέρ τῆς αὐτοθυσίας τῶν ποιμένων, τῶν ἐπισκόπων, γιά τήν σωτηρία τοῦ Λαοῦ ἀπό τούς τυράννους καί ἀλλοθρήσκους, ὅπως στή Ρωσία κατήγγειλε τούς ἐκκλησιαστικούς ποιμένες, πού ἐκμεταλλεύονταν καί καταπίεζαν τούς δουλοπάροικους χριστιανούς «πίνοντας τό αἷμα τῶν φτωχῶν». Γι’ αὐτό διώχτηκε καί μαρτύρησε.
(Σέ ἄλλο ἄρθρο «ἡ εὐθύνη τῶν πολιτικῶν»)

—————————————————————-
Παραπομπές
1. Ἀγίου Μαξίμου τοῦ Γραικοῦ Λόγοι, τ. Α΄, 2011, τόμ. Β΄ 2012, τ. Γ΄, 2014 καί τ. Δ΄, 2017, Ἄγιον Ὄρος (μετ. Μ. Τσυμπένκο).
2. Βλ. Μ. Μανούσακα, 1965, Έκκλήσεις (1453-1535) τῶν Ἑλλήνων λογίων τῆς Ἀναγέννησης πρός τούς ἡγεμόνες τῆς Εὐρώπης γιά τήν ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδας, Θεσσαλονίκη.
3. Ἁγίου Μαξίμου Γραικοῦ, ὅ.π. τόμ. Α΄, Λόγ. ΚΘ΄ σσ. 460-62.
4. Ὅ.π. τ. Α΄, Λόγος ΚΕ΄, σσ. 420-22
5. Ὅ.π. τ. Β΄, Λόγος Α΄, σ. 32.
6. Ὅ.π. τ. Β΄, Λόγος Ζ΄, σ. 112 κ.ἑ.
7. Βλ. Ἡ παρακμή τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ στή Μ. Ἀσία καί ἡ διαδικασία ἐξισλαμισμοῦ, 1996, Ἀθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ. ἰδιαίτερα σς. 245-310 καί 311-355.
8. Ἁγίου Μάξιμου τοῦ Γραικοῦ, ὅ.π. τ. Β΄, Λόγ. Ζ΄, σς. 111-112.
9. Ὅ.π. σ. 114-15.
10. Παρόμοια φαινόμενα περιγράφει καί ὁ Ἀπ. Βακαλόπουλος στήν ἱστορία του: Βλ. Α.Β., ἱστορία τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ, τ. Δ΄ Τουρκοκρατία 1669-1812. Ἡ οἰκον. ἄνοδος καί ὁ φωτισμός τοῦ Γένους, Θεσσαλονίκη, σσ. 290-293.
11. Ὅ.π., τ. Β΄, Λόγος Ζ΄, σσ. 115-16

*”Χριστιανική” 12.6.2020