“Πρόδρομος” της Θεολογίας της Απελευθέρωσης

Η Κυβέρνηση του Μεξικού εξέδωσε πριν λίγες μέρες νόμισμα των 100 πέσος, με τη μορφή της Μοναχής Χουάνα Ινές ντε λα Κρούς (ΦΩΤΟ). Μια προσωπικότητα ξεχωριστής ευφυΐας, αυτοδίδακτη θεολόγος, φιλόσοφος και λογοτέχνης, σε μια εποχή που η γυναίκα λογιζόταν ως υποδεέστερη και δεν είχε δικαίωμα ούτε στη μόρφωση. Με αντιλήψεις εξαιρετικά προωθημένες για την εποχή και το περιβάλλον του αποικιοκρατούμενου Μεξικού. 

Η Χουάνα Ινές ντε Ασμπἀχε ι Ραμίρες ντε Σαντιγιάνα γεννήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 1648 Σαν Μιγκέλ ντε Νεπάντλα (σήμερα Nepantla de Sor Juana Inés de la Cruz προς τιμή της). Ήταν νόθο τέκνο ενός Ισπανού πλοιάρχου, του Πέδρο Μανουέλ ντε Ασμπάχε και της ντόπιας Ισαμπέλ Ραμίρεζ. Ο εκ μητρός παππούς της, ιδιοκτήτης αγροκτήματος στην Αμεκαμέκα, της εξασφάλισε άνετη ζωή.

Από μικρή, η Χουάνα περνούσε ώρες πολλές στο παρεκκλήσι του κτήματος, διαβάζοντας βιβλία από την κοντική βιβλιοθήκη του παππού της, κάτι που απαγορευόταν στα κορίτσια. Από τριών ετών γνώριζε να διαβάζει και να γράφει Λατινικά. Στα πέντε της, ήξερε τις πράξεις της αριθμητικής. Στα οκτώ συνέθεσε το πρώτο της ποίημα για τη Θεία Ευχαριστία.  Στην εφηβεία, κατείχε τη Λογική των Ελλήνων φιλοσόφων και στα 13 της, δίδασκε Λατινικά σε παιδιά. Έμαθε επίσης, την διάλεκτο Ναχουάτλ της γλώσσας των Αζτέκων κι έγραψε σύντομα ποιήματα στη γλώσσα αυτή.

Στα 16 της πήγε στην πρωτεύουσα της τότε αποικίας, Πόλη του Μεξικού. Μη μπορώντας να γίνει επίσημα δεκτή σε διδακτήριο, συνέχισε ιδιωτικά τις σπουδές της. Έγινε “κυρία της τιμής” της αντιβασίλισσας του Μεξικού, υπό της οποίας την προστασία τέθηκε. Ο αντιβασιλέας κάλεσε θεολόγους, νομικούς, φιλοσόφους και ποιητές σε μια συνάντηση μαζί της. Της έθεσαν δύσκολα ερωτήματα για με γάλη ποικιλία θεμάτων, τα οποία η 17χρονη Χουάνα απάντησε με τρόπο εντυπωσιακό. Η φήμη της εξαπλώθηκε παντού και είχε πολλές προτάσεις γάμου.

Όμως, προτίμησε τον μοναχικό βίο, ως την ασφαλέστερη οδό να διατηρήσει την ελευθερία της να μελετά και έγινε μοναχή το 1669, στο μοναστήρι των Ιερωνυμιτών μοναχών. Οι αντιβασιλείς συνέχισαν να την προστατεύουν και να δημοσιεύουν τα έργα της στην Ισπανία.

Το 1690, ήρθε σε αντιπαράθεση με τον Επίσκοπο της Πουέμπλα. Ο τελευταίος, χωρίς την άδειά της, χρησιμοποίησε θεολογικό της κείμενο με το ψευδώνυμο “αδελφή Φιλοθέη” κατά άλλου ιεροκήρυκα με το οποίο ταυτόχρονα την κάλεσε, ως γυναίκα, αφιερωθεί στην προσευχή και να πάψει να ασχολείται με το γράψιμο. Τού απάντησε με την επιστολή της “Respuesta a Sor Filotea de la Cruz (Απάντηση στην αδελφή Φιλοθέη) με την οποία υπερασπίστηκε το δικαίωμα των γυναικών να λαμβάνουν εκπαίδευση, αλλά και να είναι πνευματικοί ταγοί, με τα γραπτά τους και την ελεύθερη δημοσίευσή τους. Επιχειρηματολόγησε ότι με τον τρόπο αυτό, γυναίκες θα μπορούσαν να διδάσκουν άλλες γυναίκες, χωρίς τον κίνδυνο άνδρες να αναλαμβάνουν αυτή την αποστολή.

“Μπορεί κάποιος να φιλοσοφεί ενώ μαγειρεύει το γεύμα” είχε πει, προσπαθώντας να αναδείξει ότι η πνευματική δημιουργία είναι απολύτως συμβατή για τις γυναίκες. Η ανοιχτή εκ μέρους της υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών, αλλά και η τοποθέτησή της και σε άλλα κοινωνικά ζητήματα, προκάλεσε και την αντίδραση του Αρχιεπισκόπου του Μεξικού Φρανσίσκο ντε Αγκιάρ ι Σέιχας. Έτσι, το 1693, προκειμένου να αποφύγει την επίσημη λογοκρισία, έπαψε να γράφει δημόσια. Λέγεται ότι τότε πούλησε τέσσερις χιλιάδες από τα βιβλία της και όλα τα μουσικά της όργανα υπέρ των φτωχών. Αδημοσίευτα έργα της χάθηκαν, αλλά σώθηκαν 180 από αυτά από την αντιβασίλισσα.

Το 1695 πέθανε από επιδημία πανώλους, ενώ διακονούσε άλλες μοναχές.

Το έργο της αναδείχθηκε ιδιαίτερα τον 20ό αιώνα. Θεωρείται από τους προδρόμους του φεμινιστικού κινήματος.

Ταυτόχρονα, αντιτάχθηκε στη βίαιη καταστολή των παραδόσεων των κατακτημένων ιθαγενών Αζτέκων από τους Ισπανούς κατακτητές και επιχειρηματολόγησε υπέρ της αφομοίωσης του πολιτισμού των ιθαγενών στη χριστιανική πίστη. Έθεσε και θέματα κοινωνικής ανισότητας, ενώ ανέπτυξε και κοινωνικό-φιλανθρωπικό έργο, με την περίθαλψη γυναικών που είχαν πέσει θύματα κακοποίησης.

Θα μπορούσε, κατά συνέπεια, να θεωρηθεί και από τους προδρόμους της Θεολογίας της Απελευθέρωσης.