«…Διαρκώς ερωτούσα τον εαυτόν μου αν είχα το δικαίωμα εγώ να συλλάβω οιονδήποτε άνθρωπον, οσονδήποτε κακούργος και αν είναι, να τον τραβήξω από την οικογένειάν του και να τον φονεύσω. Και διαρκώς απαντούσα όχι, όχι…»… Φιλάνθρωπος και κάθε άλλο παρά φιλοπόλεμος ο Παύλος Μελάς (1870- 13.10.1904), ανταποκρίθηκε με αυτοθυσία στις αγωνιώδεις εκκλήσεις των ορθοδόξων Ελλήνων της Μακεδονίας για προστασία από την επιθετικότητα των Βουλγάρων εξαρχικών, οι οποίοι προσπαθούσαν με τη βία να τους εξαναγκάσουν να προσχωρήσουν στην Εξαρχία.

Η βία πυροδοτήθηκε με την εγκαθίδρυση από την Οθωμανική αυτοκρατορία, με πίεση του Ρώσου πανσλαβιστή πρέσβη Ιγνάτιεφ, της Βουλγαρικής Εξαρχίας με έδρα την Κωνσταντινούπολη και ιδίως τη δυνατότητα, υπαγωγής σε αυτήν νέων επαρχιών του οικουμενικού Πατριαρχείου, εφόσον το επιθυμούσαν ρητώς τα 2/3 των Ορθοδόξων κατοίκων.

Ο Ρώσος φιλόσοφος Κωνσταντίν Λεόντιεφ κρίνει πολύ αυστηρά τη ρωσική πολιτική, που όξυνε τον διχασμό μεταξύ δύο γειτονικών λαών, του ελληνικού και του βουλγαρικού οι οποίοι αν και με διαφορετική γλώσσα είχαν πολλά κοινά σημεία και μπορούσαν να συμβιώσουν ειρηνικά.

Ακολούθησε η αυθαίρετη ανακήρυξη αυτοκεφαλίας της Εξαρχίας και το Σχίσμα, με την καταδίκη εκ μέρους της Πανορθόδοξης Συνόδου του 1872, του Εθνοφυλετισμού, δεδομένου ότι στις ίδιες επαρχίες οι Ορθόδοξοι διαχωρίζονταν με εθνοφυλετικά κριτήρια:

Ἀποκηρύττομεν κατακρίνοντες καί καταδικάζοντες τόν φυλετισμόν, τουτέστιν τάς φυλετικάς διακρίσεις καί τάς ἐθνικάς ἔρεις καί ζήλους καί διχοστασίας ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία… Τούς παραδεχομένους τόν τοιοῦτον φυλετισμόν καί ἐπ΄ αὐτῷ τολμώντας παραπηγνῦναι καινοφανείς φυλετικάς παρασυναγωγάς κηρύττομεν, συνωδᾷ τοῖς Ἱεροῖς Κανόσιν, ἀλλοτρίους τῆς μίας Ἁγίας, Καθολικῆς καί Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, καί αὐτό δή τοῦτο σχισματικούς.

Οι Βούλγαροι υπερεθνικιστές της εποχής εκείνης, πίεζαν κυρίως τους σλαβόφωνους χωρικούς της Μακεδονίας, επικαλούμενοι την εγγύτητα της γλώσσας. Επεδίωκαν να “πείσουν” τους  ελληνικούς πληθυσμούς να προσχωρήσουν στην Εξαρχία και τους καταπίεζαν εθνικά αλλά και εθνοτικά/πολιτισμικά, θέλοντας να επιβάλουν έτσι δια της βίας τη βουλγαρική ταυτότητα.

Όμως, οι περισσότεροι από αυτούς, συνήθως δίγλωσσοι, παρέμειναν πιστοί στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και είχαν ελληνική συνείδηση, όπως προκύπτει ενδεικτικά από το σλαβόφωνο δημοτικό τραγούδι “Πάβλε Καπετάντσε”, για τον Παύλο Μελά.

Ο φόνος του Παύλου Μελά στη Στάτιστα (σημερινό χωριό Μελάς) από τουρκικό στρατιωτικό απόσπασμα, έδωσε το έναυσμα και σε άλλους εθελοντές από την ελεύθερη Ελλάδα να συμπαρασταθούν στους χειμαζόμενους πληθυσμούς.

Αιωνία η μνήμη του και είθε να κοιμηθεί εν ειρήνη.