Ἑτοιμαζόμαστε νά ἑορτάσουμε τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 καί τήν ἀπελευθέρωση τῶν Ἑλλήνων μέ ἀνάμεικτα συναισθήματα, εὐθύνης καί χρέους. Κάποιοι μάλιστα σπεύδουν νά μᾶς ὑποδείξουν τί θά κάνουμε μετά το 2021, χωρίς νά ἔχουν κατανοήσει, ὅπως φαίνεται, πρῶτα τό νόημα τῶν ἀγώνων πρίν καί κατά τήν Ἐπανάσταση 1821-1829, ὅσων τήν προετοίμασαν καί πρωτοστάτησαν σ΄αὐτήν.

1. Εἰσαγωγικά

Ἀξίζει λοιπόν νά ἐρευνήσουμε ποιοί, γιατί καί πῶς σχεδίασαν τό 1821, μέ ποιές προσδοκίες καί ποιά συνείδηση.

Μήπως, ὅπως κάποιοι ὑπονοοῦν, ἐπαναστάτησαν γιατί τούς διαφώτισαν καί τούς παρακίνησαν οἱ ξένοι λίγο πρίν τό 1800 ἤ μήπως εἶχαν πολλούς καί πικρούς λόγους νά ἐπαναστατήσουν οἱ σκλάβοι τῶν τυράννων, ἔχοντας δοκιμάσει ταπεινώσεις αἰώνων; Τόσο οἱ πιό ἐγγράμματοι κάπως ὅσο καί οἱ πολλοί ραγιάδες, στά βουνά καί στά πελάγη τῆς θάλασσας, βίωναν τή βάναυση ἐκμετάλλευση τοῦ ἱδρώτα καί τοῦ αἵματός τους ἀπὸ τοὐς κατακτητές, πού πρόσβαλλαν  τήν πίστη τους στό Χριστό μέ διώξεις καί ἐξισλαμισμούς τῶν παιδιῶν τους, πού τά ἅρπαξαν βίαια ἐπί αἰῶνες μέ τά οἰκτρά παιδομαζώματα.

2. Οἱ Βυζαντινοί μέ ἐγκλήματα ἀλλά καί μέ κατορθώματα πολιτισμοῦ

Κάποιοι νεοφώτιστοι – πού περιφρονοῦν ἄκριτα ἤ ἀγνοοῦν τήν ἱστορία τῆς Τουρκοκρατίας καί αἰσθάνονται ἀποστροφή πρός ὅ,τι χριστιανικό ἀλλά καί τή Βυζαντινή ἱστορία ὡς περίοδο βαρβαρότητας – ἐπαναλαμβάνουν τήν κρίση τους: Στό Βυζάντιο ἐπικρατοῦν οἱ αἱματηρές ἀλληλοεξοντώσεις τῶν βασιλικῶν ἀνδρῶν καί οἱ δεισιδαιμονίες.

Μά κύριοι, ἄν ὑπηρετεῖτε τήν ἱστορία καί ὄχι τά στερεότυπα ὁλοκληρωτικῶν ἰδεολογιῶν, δυστυχῶς, βαρβαρότητες τῶν ἀνθρώπων τῆς ἐξουσίας καί σέ πολλούς ἡ προδοσία τῆς πίστεως. Ὅμως ὑπῆρξαν καί θαυμαστά ἄλλα δείγματα πολιτισμοῦ καί ἀνθρωπισμοῦ πίστεως. Σκεφθεῖτε ὅτι καί ὅσοι κηρύττουν ὅτι «ἀπό τή Δύση τό φῶς» ἀγνοοῦν ἤ ἀποσιωποῦν ὅτι στήν ἴδια περίοδο ὑπῆρχαν περισσότερα ἐγκλήματα ἐξουσίας στή Δύση καί ἔντονης καί ἀπάνθρωπης ταξικῆς καταπίεσης. Καί πρίν τή Γαλλική Ἐπανάσταση οἱ «φωτισμένοι» κήρυκες τῆς ἐλευθερίας, ἀπό τόν τρόμο τῶν βασιλέων καί τοῦ Πάπα, τάχθηκαν ὑπέρ ἑνός νέου Κράτους μέ θεϊκές σχεδόν ἀλλά, ὁλοκληρωτικές ἰδιότητες. Ἀντί τῆς πίστης στό Θεό, πού ἄλλοι τόν ἔφτιαξαν τύραννο, ἔπλασαν  μιάν Ἐπανάσταση καί ἕνα Κράτος πνιγμένο στή βία καί στό αἷμα, ἀσεβώντας στήν ἐλευθερία τῶν προσώπων.

3. Κατά τήν Τουρκοκρατία στόν Ἑλληνόφωνο κόσμο

Ἄν ἐξετάσουμε προσεκτικά τούς χρόνους τῆς δουλείας στούς Τούρκους, θά διαπιστώσουμε πολλές ἐκδηλώσεις, πού παρά τίς παντοῖες ταπεινώσεις καί τή βαρύτατη φορολογία – ἀλλά καί λόγω αὐτῶν – καλλιεργοῦσαν ἐλπίδες καί κρατοῦσαν ἄγρυπνες τίς συνειδήσεις καί ἀντιστέκονταν στή λήθη τῆς ἐλευθερίας: Οἱ λόγιοι καί οἱ ποιμένες ἀλλά καί οἱ λαϊκότεροι πιστοί μέσα στό βίο τῆς σκλαβιᾶς εἶχαν τήν πίστη στό Χριστό, πού σταυρώθηκε ἀλλά καί ἀναστήθηκε. Διατηρώντας τήν πίστη καί τή λατρεία, διατηροῦσαν καί τήν ἑλληνική γλῶσσα μέσα στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας, διακρίνονταν ἔτσι ἀπό τόν κατακτητή καί συνδέονταν μέ τήν ἔνδοξη ἱστορία τῶν Χριστιανῶν προγόνων τους, πού μαζί μέ τήν ἑλληνική γλῶσσα κήρυξαν καί τήν πίστη στο Χριστό τῆς θυσίας καί ὄχι τῆς βίας.

Ὅσοι ἤξεραν περισσότερα γράμματα μελετοῦσαν καί τούς ἀρχαίους συγγραφεῖς στά Μοναστήρια ἤ τίς παροικίες τῶν Ἑλλήνων τῆς Διασποράς. Ἔτσι καλλιεργοῦσαν τή μνήμη καί τοῦ ἔνδοξου πολιτισμοῦ τους στά ἀρχαῖα χρόνια, τήν σοφία τῶν γραμμάτων ἀλλά καί κάτι, πού τούς συγκινοῦσε ἐξαιρετικά, τούς ἀγῶνες τῆς ἐλευθερίας κατά τῶν Περσῶν βασιλέων.

Οἱ Ἕλληνες μέ τέτοιες μνῆμες καί τη βάρβαρη δουλεία ἔκαναν πολλές ἐξεγέρσεις, ἀντιστάθηκαν με τρομερές θυσίες. Παράλληλα μέ θρήνους γιά τήν Ἅλωση στήν ἀρχή τῆς δουλείας καί προφητεῖες καί ἔπειτα μέ δημοτικά τραγούδια τῶν Κλεφτῶν, ἀνάσταιναν τίς μνῆμες καί τίς ἐλπίδες γιά τή λύτρωση τοῦ Γένους ἀπό τό Θεό, ἀπό τούς Χριστιανούς βασιλεῖς, ἀπό τούς ἴδιους, πού ἄρχισαν νά ἀποκτοῦν πίστη στίς δυνάμεις τους. Καί μέ τό χρόνο δημιουργήθηκε τό αἴσθημα τῆς ἑνότητας καί τῆς ἀλληλεγγύης μέσα στίς Ἐνορίες καί τίς Κοινότητες τῶν ὑποδούλων καί φυγάδων σέ ξένες χῶρες. Ἡ ἑλληνική συνείδηση ἐκφράζεται σέ ποικίλα λαϊκά καί λόγια ἔργα καί οἱ διηγήσεις τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου ἠλεκτρίζουν τή φαντασία τῶν ραγιάδων.

Καί τώρα πιά γεννιῶνται οἱ ἀποφασισμένοι. Ὅσοι πίστεψαν στό «Ἐλευθερία ἤ θάνατος». Τήν πιό τολμηρή δύναμη τή δίνουν μέ ἔργα καί τή θυσία τους πιά οἱ Νεομάρτυρες. Ὁμολογοῦν τήν πίστη τους στό Χριστό καί ἀρνοῦνται τόν Μωάμεθ μπροστά στούς Τούρκους δκαστές. Ἡ ὁμολογία καί ἡ θυσία τους ἐνίσχυε τό ἀγωνιστικό φρόνημα τοῦ λαοῦ καί τήν πίστη του σέ ἑκατοντάδες χωριά καί πόλεις τῆς Βαλκανικῆς καί τῆς Μ. Ἀσίας ὅπου γεννήθηκαν ἤ μαρτύρησαν. Ἁναδείχτηκαν γενναῖοι πρόμαχοι τῆς πίστης μά καί προφῆτες τῆς ἐλευθερίας τῶν Ἑλλήνων, ὅπως ἐπιβεβαιώνουν πολλοί ἱστορικοί, ὅπως ὁ Σβορῶνος, ὁ Ἀπ. Βακαλόπουλος κ.ἄ.

Μαζί μ’ αὐτά τά αἱματηρά σημαδία στή συνείδηση τοῦ Γένους ἀπό τόν 17^ο αἰώνα πληθαίνουν τά μικρά μοναστηριακά σχολεῖα κι’ ἀπό τό 18 ο αἰώνα καί τά μεγαλύτερα Ἑλληνικά καί Φροντιστήρια, πολλαπλασιάστηκαν οἱ δάσκαλοι τῶν Ἑλλήνων καί οἱ ἰατροφιλόσοφοι, στίς ὑπόδουλες χῶρες καί στό ἐξωτερικό.

Ἔτσι φωτίζονταν οἱ νέοι μέ τήν παιδεία καί ἐνίσχυαν τίς προσδοκίες ἐλευθερίας. Οἱ ἑλληνικές κοινότητες, οἱ συντεχνίες τῶν μαρτύρων καί οἱ ἑνώσεις τῶν ἐμπόρων, πού πλούτιζαν στό ἐξωτερικό, φιλοτιμοῦνται νά χτίζουν σχολεῖα για τά ἑλληνικά γράμματα ἀλλά καί τίς ἐπιστῆμες πού τώρα ἔρχονταν ἀπό τη Δύση.

Φωτισμένοι ἄνδρες μυστικά ἤ φανερά ὁραματίζονταν μία νέα πολιτεία γιά τούς Ἕλληνες ἀλλά καί τούς ἄλλους Χριστιανούς τῆς περιοχῆς. Τώρα καλλιεργεῖται αὐτή ἡ προσδοκία μέ τίς μνῆμες καί τούς θρύλους τῶν προγόνων.

Ἀρκούμαστε στά παραπάνω γιά νά κατανοήσουμε τήν γενική κατάσταση καί τήν ψυχολογία πρίν τήν Ἐπανάσταση στό λαό.

Θά προσθέσουμε σέ ἄλλο ἄρθρο μερικά ὀνόματα λογίων καί ποιμένων καί ἀγωνιστῶν, πού ἐπί πολλούς αἰώνες θεωροῦν τούς ἑαυτούς τους ὄχι μόνο Χριστιανούς, ἀλλά καί Ἕλληνες, δείχνοντας καί τήν ἐθνική ἑλληνική τους συνείδηση, πού ἐργαζόταν καί προσδοκοῦσε τήν πολιτική ἐλευθερία, ὥστε νά ἀναιροῦν ὄντως τίς ἀνιστόρητες θεωρίες κάποιων προπαγανδιστῶν, ὅτι ἐπί Τουρκοκρατίας δέν ὑπῆρχαν ραγιάδες μέ ἑλληνική συνείδηση. Καί ὅμως ἑκατοντάδες δάσκαλοι, χιλιάδες μαθητές, χιλιάδες ἱερεῖς καί μοναχοί, δεκάδες ἀρχιερεῖς, ἑκατοντάδες ἔμποροι καί ναυτικοί καί χιλιάδες πιστοί Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί μέ συνείδηση ὀρθόδοξη καί ἑλληνική προετοίμασαν τήν Ἐπανάσταση κατά τῶν Τούρκων τυράννων. Ἡ ἑλληνική καί ὀρθόδοξη συνείδησή τους τούς ἔκανε ἐπαναστάτες μέ τόν Θούριο τοῦ Ρήγα καί τή διακήρυξη «Ἐλευθερία ἤ θάνατος».

Ἀθανάσιος Κουρταλίδης

Πρώην σχ. Σύμβουλος

(Σημ.: Σέ ἑπόμενο ἄρθρο θά ἀναφέρουμε ὀνόματα Διδασκάλων τοῦ Γένους καί λόγους των, μέ τούς ὁποίους ἐκφράζουν τήν συνείδησή τους καί τήν προσδοκία ἐλευθερίας).