Ἐκοιμήθη ἀνήμερα τῆς Ὑπαπαντῆς ὁ Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης (Ζηζιούλας), νοσηλευόμενος στό νοσοκομεῖο Σισμανόγλειο στο Μαρούσι, ἀπό κορωνοϊό.
Ὁ Μητροπολίτης Ἰωάννης, γεννήθηκε στίς 10 Ἰανουαρίου 1931 στό Καταφύγιο Κοζάνης.
Ἦταν μαθητής τοῦ μεγάλου Ρώσου ὀρθόδοξου θεολόγου π. Γεωργίου Φλωρόφσκι καί ἀπό τούς πιό γνωστούς ἐκπροσώπους τῆς σύγχρονης εὐχαριστιακῆς θεολογίας, ἡ ὁποία ἀνάγεται στὸν ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο.
Σπούδασε Θεολογία στό Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης καί στό Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν ἀπό ὅπου ἀποφοίτησε τό 1955, στό ὁποῖο τό 1965 ἐκπόνησε διδακτορική διατριβή μέ θέμα «Ἡ ἑνότης τῆς Ἐκκλησίας ἐν τή Θεία Εὐχαριστία καί τῶ Ἐπισκόπῳ κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνας» καί ἀναγορεύθηκε διδάκτορας. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στό Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Ἔχει διατελέσει καθηγητής δογματικῆς θεολογίας στό Πανεπιστήμιο τοῦ Ἐδιμβούργου καί συστηματικῆς θεολογίας στά πανεπιστήμια Γλασκώβης (1973-1987), Θεσσαλονίκης (1984-1998), King’s College τοῦ Λονδίνου, Γρηγοριανοῦ τῆς Ρώμης καί Γενεύης.
Χειροτονήθηκε διάκονος στίς 14 Ἰουνίου 1986 καί Πρεσβύτερος στίς 15 Ἰουνίου 1986. Στίς 22 Ἰουνίου 1986 ἐξελέγη ἀπό τή Ἁγία καί Ἱερά Σύνοδο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου «Μητροπολίτης Περγάμου, υπέρτιμος καί ἔξαρχος κόλπου Αδραμυττηνού». Στίς 3 Ὀκτωβρίου 2014 ἀνυψώθηκε σέ Γέροντα Μητροπολίτη.
Τό 1993 ἐξελέγη μέλος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν καί τό 2002 ἦταν ὁ πρῶτος κληρικός πού ἔγινε Πρόεδρός της.
Διετέλεσε ἀντιπρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς Διαλόγου μέ τούς Ρωμαιοκαθολικούς, Διευθυντής τοῦ Γραφείου Ἐκπροσωπήσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου στήν Ἀθήνα, μέλος τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς καί τῆς Ἐπιτροπῆς Πίστεως καί Τάξεως τοῦ Παγκοσμίου Συμβουλίου Ἐκκλησιῶν.
Ἡ εὐχαριστιακή θεολογία τοῦ Μητροπολίτη Ἰωάννη
Ὅπως τονίζει ὁ Νικόλαος Ἀσπρούλης (2016, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (ΕΑΠ)), στή διατριβή του μέ θέμα “Δημιουργία, ἱστορία, ἔσχατα στή σύγχρονη ὀρθόδοξη θεολογική ἑρμηνευτική: ἀπό τό Γεώργιο Φλωρόφσκυ στόν Ἰωάννη Ζηζιούλα”, γιά τόν τελευταῖο,
“Ἡ Θεία Λειτουργία ἀποτελεῖ εὔλογα καὶ τὸν τόπο τῆς (αὐτο) Αποκαλύψεως τοῦ Θεοῦ καί κατά συνέπεια καί τήν ἴδια τήν ἀφετηρία γιά τό θεολογεῖν (ή πρωτίστως τό ἐκκλησιολογεῖν στήν προοπτική τοῦ Ζηζιούλα), ἀλλά καί τόν ἀσφαλέστερο τόπο ὅπου μπορεῖ νά γνωσθεῖ (μέσω “κοινωνίας κατά μετοχήν”) ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Στήν περίπτωση αὐτή ἡ προτεραιότητα τῆς Θείας Λειτουργίας περιορίζει τὴνκυριαρχία τῆς ἐπιστημολογίας, στή θεολογική προβληματική, καθώς δέν εἶναι ὁ νοῦς, ἤ ἡ φανέρωση καί ἐπιβολή ἄνωθεν ἤ ἐξωθεν ἀληθειῶν καί προτάσεων πού ὁδηγοῦν στή γνώση τοῦ Θεοῦ, ἀλλά ἐξάπαντος ἡ μετοχή στόν τριαδικό τρόπο ὑπάρξεως τοῦ Θεοῦ, στό πλαίσιο τοῦ εὐχαριστιακοῦ γεγονότος. Ὅπως σημειώνει ὁ Ζηζιούλας: (…) “Ὁ προφορικός ἤ γραπτός λόγος ὄπως διαμορφώθηκε καί μεταδόθηκε ἱστορικά μεταβάλλεται σέ ζωή καί θεία παρουσία μόνο στό πλαίσιο τῆς ἐσχατολογικῆς κοινότητας τῆς εὐχαριστίας”….”
Ἐκκλησία χωρίς Θεία Εὐχαριστία δέν εἶναι πλέον Ἐκκλησία
Μέ δεδομένη τήν θέση του αὐτή, ἡ ὁποία ἦταν ἡ βάση τῶν θεολογικῶν θέσεων πού ἐπί δεκαετίες προέβαλλε, ὁ Μητροπολίτης Ἰωάννης κλήθηκε ἀπρόσμενα τό ἔτος 2020 νά πάρει θέση γιά τό κλείσιμο τῶν ἐκκλησιῶν στήν Ἑλλάδα, κατά τά σκληρά μέτρα τῶν πρώτων μηνῶν τῆς πανδημίας, ὅταν εἶχε ἀπαγορευθεῖ ἀκόμα καὶ ἡ τέλεση τῶν ἱερῶν ἀκολουθιῶν. Ἀπάντησε σχετικά σέ ἐρωτήσεις σερβικῆς ἱστοσελίδας. Τή συνέντευξη ἐκείνη τήν ἔχουμε ἀπό τότε ἀναρτήσει:
Θα θέλαμε να ακούσουμε τις απόψεις σας για την τρέχουσα κατάσταση αφού η θεολογία σας παίζει σημαντικό ρόλο στις παρούσες περιστάσεις.
Μητροπολίτης Ιωάννης:: Η Θεολογία μου, δυστυχώς, δεν μπορεί να εφαρμοστεί. Στην Ελλάδα έχουν ήδη κλείσει τις εκκλησίες και η Θεία Λειτουργία δεν τελείται.(…) Για μένα, Εκκλησία χωρίς Θεία Ευχαριστία δεν είναι πλέον Εκκλησία.
Στή συνέντευξη ἐκείνη, εἶχε ταχθεῖ ὑπέρ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἐκκλησιάσματος γιά ὑγειονομικούς λόγους. Καταδίκασε ὅμως τό κλείσιμο τῶν ἐκκλησιῶν ποὺ ἴσχυσε ἐκείνους τοὺς μῆνες, ἀλλὰ καὶ σαφῶς τὸν πλήρη ἀποκλεισμὸ τοῦ ἐκκλησιάσματος ποὺ ἴσχυσε στὴ συνέχεια. Τόνισε δέ ὄτι νά κάθεται κάποιος νά παρακολουθεῖ τή Θεία Λειτουργία στήν τηλεόραση, ὄχι μόνο δέν ὑποκαθιστᾶ τήν φύσική παρουσία, ἀλλά καί εἶναι “ἔνδειξη ἀσέβειας”. Συνιστοῦσε οἱ πιστοὶ ποὺ ἔμεναν στὸ σπίτι νὰ προσεύχονται διαβάζοντας τὸν Ὄρθρο τῆς ἡμέρας.
Μὲ τὸ βιβλίο του “Ἡ κτίση ὡς εὐχαριστία” τεκμηρίωσε θεολογικὰ τήν ὑποχρέωση τῶν Χριστιανῶν νά θέτουν ὡς προτεραιότητα τήν προστασία τοῦ περιβάλλοντος. Τονίζει ὅτι “ὁ Θεός θά ἀπαιτήσει λόγο ἀπό τούς ἀνθρώπους γιά τήν τύχη τοῦ ὑλικοῦ κόσμου, τόν ὁποῖο τούς ἔχει παραδώσει «ἐργάζεσθαι καί φυλάσσειν» (Γεν. 2, 15)”
Οἰκουμενικός Πατριάρχης: Ἡ θεολογία του συνδυάζει τὴν παραδοσιακότητα πρός τήν ἐπικαιρότητα
Ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαῖος, σέ παλιότερο πατριαρχικό γράμμα πρός τόν Μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ἰγνάτιο (2011), μέ τήν εύκαιρία τῆς ἀπόδοσης τιμῆς στόν μεταστάντα, τόνιζε μεταξύ ἄλλων:
“Εις μίαν εποχήν σημαντικών εσωτερικών και εξωτερικών προκλήσεων διά την Ορθόδοξον Εκκλησίαν, ο Ιερώτατος Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης συνέβαλε καθοριστικώς, ώστε η ορθόδοξος θεολογία να λειτουργήση ως θεολογία εν διαλόγω, αποδεικνύων μάλιστα ότι η καθ’ ημάς θεολογία δύναται μετ’ υπευθυνότητος να διαλεχθή προς τον σύγχρονον κόσμον, προς την επιστήμην και τον πολιτισμόν, παραμένουσα πιστή εις την Παράδοσιν των Πατέρων. Η θεολογία του τιμωμένου είναι εκκλησιαστική θεολογία, η οποία συνδυάζει την παραδοσιακότητα προς την επικαιρότητα.”
Ἡ Χ.Δ. καὶ ἡ “Χ” ἐκφράζουν τά συλλυπητήριά τους πρός τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο καί τούς συγγενεῖς τοῦ μεταστάντος.
