ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΟΥ ΥΠΟΔΟΥΛΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ      

Στη σκοτεινή περίοδο μετά την Οθωμανική άλωση του Ελληνισμού  το 1453 το υπόδουλο Ελληνικό Γένος φαινόταν καταδικασμένο σε απομόνωση κάτω από ένα δυνάστη πολιτιστικά κατώτερο. Όλα έπρεπε να ακολουθούν τις υποδείξεις και τις επιθυμίες μιας αυθαίρετης και αυταρχικής εξουσίας. Οι παράγοντες που βοήθησαν το Γένος να ανασυγκροτηθεί και να διεκδικήσει την απελευθέρωσή του ήταν η Εκκλησία, η κοινή γλώσσα, τα τυπογραφεία και οι βιβλιοθήκες του Ελληνισμού, ο χώρος και ο λαός με την ιστορική συνέχεια του, οι πατροπαράδοτοι θεσμοί και οι παραδόσεις, η συλλογική μνήμη του κοινού παρελθόντος και οι ίδιες ελπίδες για το μέλλον. Τα τυπογραφεία και οι βιβλιοθήκες του βαλκανικού Ελληνισμού υπήρξαν βασικοί προπαρασκευαστικοί παράγοντες της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821.

ΤΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΑ ΤΟΥ  ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Τους λόγους που οδήγησαν στην οργάνωση και λειτουργία των ελληνικών τυπογραφείων του Βαλκανικού Ελληνισμού πρέπει να τους αναζητήσουμε σε δύο κυρίως γεγονότα: στη συνειδητοποίηση ότι το βιβλίο  συντελεί στον διαφωτισμό του υπόδουλου Γένους, το οποίο προσδοκούσε την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού αλλά και στην παραδοχή ότι το βιβλίο είναι το βασικό εργαλείο για την εκπαίδευση και τη διατήρηση της ελληνικής ταυτότητας και της ορθόδοξης πίστης. Σπουδαίοι Έλληνες ίδρυσαν ελληνικά τυπογραφεία σε σημαντικές πόλεις των παραδουνάβιων ηγεμονιών, στις «κυψέλες» του παροικιακού Βαλκανικού Ελληνισμού, στις οποίες οι φιλοπρόοδοι και δραστήριοι ομογενείς κληρικοί ,έμποροι και λόγιοι πρωτοπορούσαν σε όλους τους τομείς του πολιτισμού και κατηύθυναν τους λαούς είτε ως ηγεμόνες των παραδουνάβιων ηγεμονιών, είτε ως ορθόδοξοι εκκλησιαστικοί ηγέτες είτε ως οικονομικοί παράγοντες. Τα Τυπογραφεία του Γένους με τις εκδόσεις τους προπαρασκεύασαν τον Αγώνα για την εθνική Ελευθερία των Ελλήνων.

Το Τυπογραφείο του Οικουμενικού Πατριαρχείου

Η πρώτη προσπάθεια λειτουργίας  Τυπογραφείου του  Οικουμενικού Πατριαρχείου  έγινε το 1627 επί Πατριάρχη Κυρίλλου Λουκάρεως (1572-1638). Ο Πατριάρχης ανέθεσε τη λειτουργία του Τυπογραφείου  στον Νικόδημο Μεταξά.  Το  Τυπογραφείο αυτό καταστράφηκε τον επόμενο χρόνο, μετά από συκοφαντία των Ιησουιτών, οι οποίοι κατήγγειλαν στους Τούρκους ότι εκεί τυπώνονται βιβλία που προσβάλλουν τον Προφήτη Μωάμεθ και απειλούν την Οθωμανική  Αυτοκρατορία .

Νέα απόφαση ίδρυσης τυπογραφείου για τις ανάγκες του Πατριαρχείου έλαβε ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄  (1745-1821). Ο Γρηγόριος Ε΄ διετέλεσε τρεις φορές Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (1797-1798, 1806-1808 και 1818-1821).  Αναγνωρίστηκε ως εθνομάρτυρας του Ελληνικού Γένους και η Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο τιμώντας τη μνήμη του στις 10 Απριλίου, ημέρα του απαγχονισμού του. Κατά την πρώτη περίοδο της πατριαρχίας του (1797 -1798), ο Γρηγόριος Ε΄ υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της αναβάθμισης της παιδείας του υπόδουλου Ελληνισμού. Στην αρχή το επανιδρυθέν Πατριαρχικό Τυπογραφείο δεν είχε ομαλή πορεία είτε από την κατά καιρούς αδιαφορία ορισμένων κύκλων του Πατριαρχείου είτε και από τις γενικότερες συνθήκες που επικρατούσαν στην Κωνσταντινούπολη κυρίως επί θεμάτων τυπογραφίας, έκδοσης και διακίνησης των βιβλίων.

Σύμφωνα με την ιδρυτική πράξη τα πρώτα αναγκαία χρήματα συγκεντρώθηκαν από ιδιώτες προσκείμενους στο Φανάρι ενώ οι τυπογραφικές εργασίες είχαν ανατεθεί στον Αρμένιο τυπογράφο της Κωνσταντινουπόλεως  Ιωάννη Πογώς . Παράλληλα, είχε σταλεί πατριαρχική επιστολή στα άλλα Πατριαρχεία και στις μητροπόλεις για τα μέτρα που  έπρεπε να λάβουν αναφορικά με τη διακίνηση των  εκδόσεων του Τυπογραφείου στις περιφέρειες δικαιοδοσίας τους.

Το πρώτο έντυπο που τυπώθηκε από το Πατριαρχικό Τυπογραφείο ήταν η Εγκύκλιος προς τους κατοίκους των Ιονίων Νήσων του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ το το 1798, αν και χρονολογούνται το ίδιο έτος άλλες τρεις εκδόσεις, μεταξύ των οποίων και η  Χριστιανική Απολογία του Αθανασίου Παρίου. Στην αρχή υπήρξαν φιλόδοξα σχέδια με σημαντικό αριθμό εκδόσεων. Μετά την απομάκρυνση του Γρηγορίου του Ε΄ το 1798 και κυρίως μετά το 1801, το Τυπογραφείο άρχισε να υπολειτουργεί.

Όταν εξελέγη  τον Μάιο του 1813 νέος Πατριάρχης  ο Κύριλλος Ε΄  διαπίστωσε ότι το Τυπογραφείο είχε πλέον ερημωθεί και σε συνεργασία με την  Πατριαρχική Σύνοδο,  και τους  φιλογενείς Έλληνες της Κωνσταντινουπόλεως αποφάσισε να ανατεθεί η λειτουργία του σε τιτλούχους της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Ανέλαβαν, τελικά, το Πατριαρχικό Τυπογραφείο ο Κωνσταντίνος Κορρέσιος και ο Αλέξανδρος Αργυράμος. Τα επιτυχή αποτελέσματα εκ του διορισμού των δύο συνδιευθυντών  άρχισαν να διαφαίνονται από το 1815.  Πέντε χρόνια  αργότερα, το 1820, ο Κορρέσιος παραιτήθηκε λόγω των πολλών οικονομικών προβλημάτων, που αντιμετώπιζε το Τυπογραφείο  με τη μεγαλόπνοη έκδοση «Κιβωτός της Ελληνικής Γλώσσης», η οποία  άρχισε το 1816  και  ο πρώτος τόμος της εκδόθηκε το 1820.

Ο Γρηγόριος Ε΄ επανήλθε το 1818 για την τρίτη πατριαρχία του στον Οικουμενικό Θρόνο  και αποφάσισε να δοθεί νέος ρόλος στο Πατριαρχικό Τυπογραφείο , για να αποτελέσει περισσότερο εκδοτικό κέντρο του Γένους, παρά αποκλειστικά μόνο της Εκκλησίας. Έτσι, καθορίστηκε οι νέες εκδόσεις να φέρουν τον τίτλο «Εν τω του Γένους Ελληνικώ Τυπογραφείω».  Η  εκραγείσα Επανάσταση του 1821, ο απαγχονισμός του Γρηγορίου Ε΄ και η θανάτωση και άλλων αρχιερέων ανέκοψαν τη λειτουργία του Τυπογραφείου.

Οι Τούρκοι κατέστρεψαν το μεγαλύτερο μέρος του εξοπλισμού του Τυπογραφείου, το οποίο παρέμεινε κλειστό επί δεκαετία και επαναλειτούργησε, όταν η Ελλάδα είχε ανακηρυχθεί, πλέον, ως ανεξάρτητο βασίλειο.

Τα Τυπογραφεία του Ιασίου Μολδαβίας

Στο Ιάσιο της Μολδαβίας το  1680 ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος Β΄ (1641-1707), αξιοποιώντας την ανάπτυξη της τυπογραφίας στις ημιαυτόνομες περιοχές της Μολδαβίας και της Βλαχίας, ίδρυσε ελληνικό  τυπογραφείο, το οποίο εγκατέστησε το 1682 στην ιερά μονή των Αγίων Αποστόλων της Τζετατούια (Getatuia), η οποία ήταν μετόχι του Παναγίου Τάφου. Ο Δοσίθεος είχε οικονομική επιχορήγηση από τον ηγεμόνα της Μολδαβίας Ιωάννη Δούκα. Το  τυπογραφείο τύπωνε  βιβλία  της ορθόδοξης διδασκαλίας. Το 1698 εξέδωσε και τον «Τόμο ἀγάπης κατὰ Λατίνων». Οι τυπογράφοι του μοναστηρίου ήταν Βλάχοι μοναχοί, όπως ο Μητροφάνης, ο οποίος  δημιούργησε και μια νέα οικογένεια ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων και ο Δημήτριος Παδούρε.  Την επιμέλεια των κειμένων αναλάμβαναν Έλληνες λόγιοι και δάσκαλοι, οι οποίοι διαβιούσαν   στην αυλή του ηγεμόνα της Μολδαβίας .

Μια προσπάθεια για την ίδρυση  ιδιωτικής τυπογραφικής επιχείρησης έγινε το 1786 στο Ιάσιο από τον ιερέα Μιχαήλ Ρω και τον Γεώργιο Χατζή-Δήμου. Η προσπάθεια απέδωσε μόνο την εκτύπωση του συγγράμματος του  Νικολάου Μαυροκορδάτου «Λόγος  κατά νικοτιανής», μιας πραγματείας για τις βλαβερές επιπτώσεις της χρήσης του καπνού.  Η  πραγματεία του Νικολάου Μαυροκορδάτου εκδόθηκε ως απάντηση στο βιβλίο του Μητροφάνη Γρηγορά «Έπαινος νικοτιανής».

Αργότερα πάλι, το 1812,  ο Κρητικός λόγιος Μανουήλ Βερνάρδος ίδρυσε τυπογραφείο  υπό την προστασία του τότε ηγεμόνα της Μολδαβίας (1806-1821) Σκαρλάτου Καλλιμάχη.  Το τυπογραφείο εγκατέστησε ο ιδρυτής του στη μονή των Τριών Ιεραρχών Ιασίου της Μητροπόλεως Μολδαβίας .

Ο Μανουήλ Βερνάρδος εξέδωσε 21 ελληνικά βιβλία, θρησκευτικά, σχολικά και λογοτεχνικά .  Σε αυτό το τυπογραφείο μάλιστα, τυπώθηκε, με την αρωγή του ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσου (Βόδα),  στις 24 Φεβρουαρίου 1821  η Επαναστατική Προκήρυξη  του Αρχηγού της Ελληνικής Επαναστάσεως Αλεξάνδρου Υψηλάντη προς τους υπόδουλους Έλληνες «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος».

Τα Τυπογραφεία της Βλαχίας

Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος Β΄ ίδρυσε ελληνικό τυπογραφείο το 1690 και στη Βλαχία. Το ελληνικό αυτό τυπογραφείο ήλθε να προστεθεί στο βλαχικό, που λειτουργούσε ήδη από το 1678.  Λειτούργησε έως το 1715, εκδίδοντας γύρω στα 17 βιβλία, στην  πλειονότητά τους εκκλησιαστικού περιεχομένου. Εξέχουσα μορφή αυτού του τυπογραφείου ήταν ο Άνθιμος από την Ιβηρία (Γεωργία).  Ο Άνθιμος εξελέγη το 1709  Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας με έδρα το Βουκουρέστι. Εκεί ίδρυσε   τη μονή των Αγίων Πάντων, στην οποία μετέφερε το τυπογραφείο .

Το 1722 εκδόθηκε το μνημειώδες έργο του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσιθέου Β΄ «Ιστορία περί των εν Ιεροσολύμοις πατριαρχευσάντων», γνωστό και ως «Δωδεκάβιβλος». Το τυπογραφείο ανέστειλε λειτουργία του τη διετία 1717-1718 λόγω της αυστριακής εισβολής στη Βλαχία, στο πλαίσιο του Βενετο-οθωμανικού Πολέμου και επαναλειτούργησε  το 1719. Τότε τύπωσε το βιβλίο «Περί καθηκόντων» του ηγεμόνα της Βλαχίας (1715-1730) Νικολάου Μαυροκορδάτου.

Ελληνικά τυπογραφεία  λειτούργησαν για σύντομα χρονικά διαστήματα στη μονή των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Σναγκώβ (1697-1701), στη μονή της πόλεως του Ρίμνικ (1705) και στο Τεργκόβιστε (1709-1710),  πρωτεύουσα της Βλαχίας, πριν από το Βουκουρέστι.  Στο τυπογραφείο του Τεργκόβιστε ο ελληνιστής ηγεμόνας  της Βλαχίας (1688-1714) Κωνσταντίνος Βραγκοβάνος  τύπωσε  πολλά ελληνικά  βιβλία με δικά του έξοδα και τα διένειμε  δωρεάν στον λαό της Βλαχίας.

Το 1767 ιδρύθηκε στο Βουκουρέστι η «εν Βουκουρεστίω τυπογραφία του ορθοδόξου γένους των Ρωμαίων». Το τυπογραφείο του Βουκουρεστίου τύπωσε  σε δύο χρόνια  7 βιβλία. Το 1783 οι Γιαννιώτες αδελφοί Λαζάρου ίδρυσαν τυπογραφείο με την υποστήριξη του ηγεμόνα  της Βλαχίας Νικολάου Καρατζά και του Μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Δοσιθέου. Το τυπογραφείο εξέδωσε λίγα βιβλία λόγω της ρωσικής εισβολής στην περιοχή το 1789  και ανέστειλε τη λειτουργία του. Το 1817 επαναλειτούργησε και τύπωσε 7 βιβλία μέχρι το 1821, μεταξύ των οποίων και τα δύο πρώτα βιβλία βυζαντινής μουσικής, το «Νέον Αναστασιματάριον» και το «Σύντομον Δοξαστάριον» του Πέτρου Λαμπαδαρίου.

Το Τυπογραφείο της Μοσχοπόλεως Βόρειας Ηπείρου

Στη μεγάλη αυτή πόλη της Βόρειας Ηπείρου,  πλησίον της Αχρίδας, η οποία ήκμασε το πρώτο μισό του 18ου αιώνα, ιδρύθηκε τυπογραφείο που λειτούργησε από το 1731 έως το 1760  αρχικά ως κέντρο εκδόσεων της Νέας Ακαδημίας Μοσχοπόλεως και αργότερα ως τυπογραφείο  της μονής του Οσίου Ναούμ Αχρίδας. Το τυπογραφείο της Μοσχοπόλεως ήταν το μοναδικό τυπογραφείο, το οποίο λειτουργούσε στις τουρκοκρατούμενες ελληνικές περιοχές κατά τον  18ο αιώνα .

Το  τυπογραφείο εκτύπωσε από το 1731  έως το 1744  δεκαεπτά βιβλία, 3 από τα οποία είχαν κοσμικό χαρακτήρα και τα υπόλοιπα 14 θρησκευτικό χαρακτήρα. Αξιόλογη έκδοση ήταν το βιβλίο «Ἡ ἀλήθεια κριτὴς εἰς τὰς μεγάλας διαφορὰς τῶν τεσσάρων χριστιανικῶν λατρειῶν, τῶν Γραικῶν, Παπιστῶν, Καλβινιστῶν καὶ Λουθηρανῶν». Το βιβλίο το είχε γράψει ο Ιταλός Λεονάρντο Λομπάρντι (Leonardo Lombardi), και κυκλοφόρησε μεταφρασμένο στην κοινή ελληνική της εποχής. Ιθύνων νους της τριακονταετούς λειτουργίας (1731-1760) του τυπογραφείου υπήρξε ο ιερομόναχος Γρηγόριος Κωνσταντινίδης.

Το Τυπογραφείο της Σμύρνης

Το 1764 τυπώθηκε στη Σμύρνη ένα ολιγοσέλιδο  θρησκευτικό βιβλίο με την ένδειξη «Εν  Σμύρνη 1764, παρά Μάρκω». Τίποτε περισσότερο δεν είναι γνωστό .

Το Τυπογραφείο της Κερκύρας

Το 1798 στη Γαλλοκρατούμενη Κέρκυρα ιδρύθηκε τυπογραφείο με την ονομασία «Τυπογραφία του Γένους». Αξιομνημόνευτες εκδόσεις του είναι ο «Ύμνος πατριωτικός της Ελλάδος…» του Ρήγα Βελεστινλή , ο «Ύμνος εγκωμιαστικός…προς τον Μποναπάρτε» του Χριστοφόρου Περραιβού,  «Η Ρομέηκη γλόσα»  (1814) του Ιωάννη Βηλαρά, τα «Λυρικά» (1814) του Αθανασίου Χριστοπούλου  και  τα «Μέλη ανακρεοντικά» (1817) του  Ιωάννη Ζαμπελίου. Το 1812  ο Στυλιανός Προσαλέντης στην Κέρκυρα εξέδωσε σε ιδιωτικό τυπογραφείο τη βραχύβια «Εφημερίδα φιλολογικήν τε και οικονομικήν» .

Τα Τυπογραφεία των Κυδωνιών και της Χίου

Το 1819 ο Κωνσταντίνος Τόμπρας , πρώην τυπογράφος του εν Παρισίοις εκδοτικού οίκου Didot, ίδρυσε τυπογραφείο στη  Σχολή των Κυδωνιών  της Μικράς Ασίας,  με μηχανήματα που έφερε από τον εκδότη Didot. Στις επτά καλαίσθητες εκδόσεις του  αναγράφεται:  «Εν τω τυπογραφείω της των Κυδωνιών σχολής παρά Κωνσταντίνου Τόμπρα Κυδωνιέως».

Στη γειτονική Χίο το 1819, επίσης,  ιδρύθηκε τυπογραφείο, χάρη στην επιμονή του Αδαμαντίου Κοραή, ως παράρτημα της εκεί Σχολής. Εκδόθηκαν οκτώ βιβλία, κυρίως  σχολικά εγχειρίδια. Μετά την έκρηξη της Επαναστάσεως  οι Τούρκοι κατέστρεψαν τα τυπογραφεία και σφαγίασαν τους κατοίκους και των δύο γειτονικών πόλεων, των Κυδωνιών και της Χίου .

Παναγιώτης Ιω. Νταβαρίνος, πρώην Καθηγητής Ιστορίας Βιβλίου & Βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής
Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων