Νεότητος ὥραν παραβλέψας, ὑπῆλθες φρονήματι στεῤῥῷ, τὸ τῶν Μαρτύρων στάδιον, Φανούριε πανθαύμαστε, καὶ λόγχῃ τῆς ἀνδρείας σου, ἐχθρὸν τὸν δόλιον ἔτρωσας.
Παραβλέποντας τὰ νειᾶτα σου, πανθαύμαστε Φανούριε, μὲ στέρεο φρόνημα, ἔγινες Μάρτυρας καὶ μὲ τὴ λόγχη τῆς ἀνδρείας σου ἔπληξες τὸν δόλιο ἐχθρό. (Ἀπὸ τὸν Ὄρθρο τῆς ἑορτῆς)
Ἀπὸ μία εἰκόνα ποὺ βρέθηκε τὸν 14ο αἰώνα στὴ Ρόδο, ἐπὶ Μητροπολίτη Νείλου Β’ Διασπωρινοῦ (1355 – 1369 μ.Χ.), ἔγινε γνωστὸς ὁ ἅγιος Φανούριος, ἡ μνήμη τοῦ ὁποίου τιμᾶται σήμερα. Ὁ ἅγιος ἀπεικονίζεται ὡς νέος στρατιώτης τῆς ρωμαϊκῆς περιόδου, κρατώντας σταυρὸ μὲ άναμμένη λαμπάδα πάνω του. Γύρω ἀπὸ τὴν κύρια ἀπεικόνιση, σὲ μικρότερο μέγεθος, ἀπεικονίζονται δώδεκα φάσεις τοῦ μαρτυρίου του. Ἡ εἰκόνα βρέθηκε σὲ ἀρχαία ἐκκλησία, ἤδη κατεστραμμένη, τὴν ὁποία ὁ Νεῖλος ἀνοικοδόμησε πρὸς τιμὴ τοῦ ἁγίου Φανουρίου. Ἐνῶ πολλὲς ἄλλες εἰκόνες ποὺ βρέθηκαν ἦταν κατεστραμμένες ἀπὸ τὴν ὑγρασία, αὐτὴ τοῦ ἁγίου Φανουρίου φαινόταν σὰν νὰ εἶχε ἱστορηθεῖ ἐκείνη τὴ στιγμή. Ὁ Μητροπολίτης διάβασε τὸ ὄνομά του καὶ ἀνοικοδόμησε τὸ ναὸ πρὸς τιμή τοῦ ἁγίου.
Ὁ σημερινὸς ναὸς τοῦ ἁγίου Φανουρίου στὴ Ρόδο ὑπῆρχε ἀπὸ τὸν καιρὸ τῶν Ἱπποτῶν. Ἔχει τρία ἐπάλληλα στρώματα ἁγιογράφησης. Τὸ πρῶτο εἶναι τοῦ 13ου αιώνα καὶ ἔχει φανερὴ ἐπίδραση τῆς τέχνης τῆς αὐτοκρατορίας τῆς Νικαίας. Τὸ 2ο εἶναι τοῦ 1355, τῶν χρόνων τοῦ Μητροπολίτη Νείλου καὶ τὸ 3ο τῶν μέσων τοῦ 15ου αἰὠνα. Παρέμεινε τζαμὶ ἕως τὸ 1946, ὁπότε ἀποδόθηκε ὁριστικὰ στοὺς ὀρθοδόξους τὸ 1946, μετὰ τὴ λήξη καὶ τῆς ἰταλοκρατίας. Δὲν εἶναι γνωστὸ σὲ ποιὸν ἅγιο ἦταν ἀρχικὰ ἀφιερωμένος. Θεωρήθηκε σκόπιμο νὰ ἀφιερωθεῖ στὸν τοπικὸ μάρτυρα τοῦ νησιοῦ.
Ὁ ἅγιος ἤδη τιμήθηκε στὴν Κρήτη ἀπὸ τὸν 15ο αἰώνα, ἐπειδὴ μὲ ἀφετηρία τὴ θαυματουργικὴ διάσωση τριῶν Κρητῶν ἰερέων. Ἰδιαίτερη θέση ἔχουν οἱ εἰκόνες του γιὰ τὸ λόγο αὐτό, στὸ ἔργο τοῦ Ἄγγελου Ἀκοτάντου (ΦΩΤΟ), ἁγιογράφου τῆς Κρητικῆς Σχολῆς τοῦ 15ου αίώνα.
Ἡ τιμὴ στὸν ἅγιο, ποὺ εἶναι θαυματουργὸς καὶ ἀπὸ τοὺς πιὸ ἀγαπητοὺς στὴ λαϊκὴ συνείδηση, συνδέεται μὲ πολλὲς εὐλαβεῖς παραδόσεις, ὅπως ἡ “Φανουρόπιτα”.
Ὁ Ἅγιος Φανούριος εἶναι ὁ Ἅγιος Προστάτης τῶν Καραγκιοζοπαιχτῶν.
