20 χρόνια στο «ευρώ». Εμπειρίες, συμπεράσματα, προοπτικές*

Γιάννης Τόλιος, διδάκτωρ οικονομικών, συγγραφέας

Εισαγωγή

Πέρασαν ήδη είκοσι χρόνια από τη εφαρμογή του ‘ενιαίου νομίσματος’ (ευρώ) και το κοινό αίσθημα που υπάρχει διάχυτο είναι, ότι η εικοσαετία που προηγήθηκε της εισαγωγής του € (1980-2000), ήταν συγκριτικά καλύτερη από την εικοσαετία εφαρμογής του (2001-2021).! Ιδιαίτερα μετά τη βαθειά διεθνή κρίση του καπιταλιστικού συστήματος 2009, που αγκάλιασε λίγο-πολύ όλες τις χώρες μαζί και την Ελλάδα, φάνηκαν οι τεράστιες ανεπάρκειες του νομισματικού συστήματος «ευρώ», οι οποίες εντάθηκαν με την πανδημία, διαψεύδοντας πολλούς «μύθους» που είχαν καλλιεργηθεί ως τότε για το ρόλο του.!  Ειδικότερα, αντί της υποσχόμενης «οικονομικής σύγκλισης και ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής» μεταξύ των χ-μ της ευρωζώνης, είχαμε μια αυξανόμενη απόκλιση ανάπτυξης των οικονομικών και ασύμμετρες επιπτώσεις της κρίσης στους εργαζόμενους και στα λαϊκά στρώματα, ιδιαίτερα των αδύναμων οικονομιών.

1.Ο αντιλαϊκός χαρακτήρας του «ενιαίου νομίσματος»

Η λειτουργία του ευρωνομίσματος, στα πλαίσια του νεοφιλελεύθερου μοντέλου που ακολουθεί η ευρωζώνη, έχει ως βασικούς πυλώνες το ‘Σύμφωνο Σταθερότητας’ και την ‘ΕΚΤ’, που συμπληρώθηκαν από το ‘Δημοσιονομικό Σύμφωνο’ και τον ‘Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας-ΕΜΣ’. Το αποτέλεσμα της πολιτικής των ‘πυλώνων’, ήταν η διεύρυνση των ανισότιμων σχέσεων μεταξύ ισχυρών & αδύναμων οικονομιών, καθώς και μεταξύ χωρών του κέντρου και περιφέρειας της ευρωζώνης. Ειδικότερα οι δείκτες-οδηγοί της ΟΝΕ (3% έλλειμμα, 60% δημόσιο χρέος στο ΑΕΠ και 2% πληθωρισμός), λειτούργησαν σαν ένα είδος ‘ιερατείου’ της ευρωζώνης, που εξέπεμπαν αντιλαϊκές πολιτικές λιτότητας, συνοδευόμενες και από μέτρα πολιτικού αυταρχισμού, με κορύφωση την ακύρωση του δημοψηφίσματος στην Ελλάδα το 2015.!

Το ουσιαστικό ζήτημα που προκύπτει με τη συμμετοχή στην ευρωζώνη, είναι η ακύρωση του δικαιώματος ενός λαού, να επιλέγει κατευθύνσεις οικονομικής πολιτικής που θεωρεί αποτελεσματικότερες για αντιμετώπιση της κρίσης, αφήνοντας ως μοναδική διέξοδο, τις πολιτικές λιτότητας, με μείωση μισθών και συντάξεων, ελαστικές σχέσεις εργασίας, συρρίκνωση κοινωνικού κράτους, ξεπούλημα δημόσιας περιουσίας, κ.α.. Αυτήν ήταν η πεμπτουσία, της πολιτικής των τριών Μνημονίων που εφαρμόστηκαν στην Ελλάδα και έφεραν τον ελληνικό λαό στα πρόθυρα του Άδη. Ταυτόχρονα με το ξέσπασμα της κρίσης, έγινε ξεκάθαρο ότι οι οικονομίες που διέθεταν το δικό τους εθνικό νόμισμα, είτε στην ΕΕ, είτε και διεθνώς (πχ. Δανία, Σουηδία, ή ΗΠΑ, Ιαπωνία, Καναδάς, κλπ.), είχαν μεγαλύτερη ευελιξία στην επεξεργασία της λεγόμενης αντι-κυκλικής πολιτικής, στο χειρισμό των ελλειμμάτων, του δημόσιου χρέους, της ανάπτυξης, της κατανομής του εισοδήματος, κ.α., σε σχέση με τις χώρες της ευρωζώνης.

2.Η πικρή εμπειρία της Ελλάδας από τη συμμετοχή στο Ευρώ

Η συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωζώνη και η εφαρμογή τριών Μνημονίων, εκτός από μέτρα λαφυραγώγησης των εργασιακών δικαιωμάτων (μείωσης μισθών και συντάξεων, επιβολή νέων έμμεσων φόρων, απολύσεις και αύξηση της ανεργίας, κλείσιμο χιλιάδων μικρο-μεσαίων επιχειρήσεων κ.α.), ήταν επίσης μια ευκαιρία λαφυραγώγησης κερδοφόρων τομέων της κρατικής περιουσίας (ΟΤΕ, ΔΕΗ, ΔΕΦΑ, ΕΛΠΕ, κ.α.), καθώς και κρίσιμων υποδομών (πχ. αεροδρόμια, λιμάνια, οδικοί άξονες, σιδηρόδρομοι), που εκχωρήθηκαν με σκανδαλώδεις όρους σε εγχώριους και ξένους οικονομικούς ομίλους, στο όνομα της εξεύρεσης πόρων για εξυπηρέτηση του χρέους.  Παρά την επιδίωξη επίτευξης «ματωμένων πλεονασμάτων», με ακραία μέτρα λιτότητας για μείωση κρατικού δανεισμού, το χρέος της «γενικής κυβέρνησης» στην Ελλάδα, από 113,4% του ΑΕΠ το 2009, ανέβηκε στα 180% του ΑΕΠ το 2015, για να φθάσει το 187,7% το 2019 και μετά την πανδημία να κάνει νέο άλμα 208,3% του ΑΕΠ (355 δις €). Η νεοφιλελεύθερη πολιτική αποδυνάμωσης των δημόσιων πολιτικών και ιδιαίτερα του αναπτυξιακού ρόλου του κράτους (μείωση δημοσίων επενδύσεων, ιδιωτικοποιήσεις κερδοφόρων εταιριών, υποβάθμιση δημόσιων συστημάτων υγείας, παιδείας, πρόνοιας) και η παροχή ποικίλων κινήτρων και ευνοϊκών φορολογικών ρυθμίσεων στην οικονομική ελίτ και «ολιγάρχες» των media, εντείνουν την ανισοκατανομή εισοδήματος και βήμα-βήμα οδηγούν τη χώρα σε παρακμή.

Με τη συμμετοχή στη ζώνη του ευρώ, εντάθηκε η παραγωγική αποδιάρθρωση της χώρας, ιδιαίτερα στο πεδίο της μεταποίησης και της αγροτικής παραγωγής. Η ένταξη στο ενιαίο νόμισμα, χωρίς να πληρούνται ούτε και αυτά τα τυπικά κριτήρια ένταξης, έπληξε τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων, γιατί η χώρα μπήκε με υπερτιμημένη συναλλαγματική ισοτιμία, που δυσκόλευε τις εξαγωγές και διευκόλυνε τις εισαγωγές από τρίτες χώρες. Το πλεονέκτημα αναπροσαρμογής της συναλλαγματικής ισοτιμίας που υπήρχε με το εθνικό νόμισμα, ως μέσω άμυνας, χάθηκε και είχαμε αύξηση ελλειμμάτων στο ισοζύγιο πληρωμών. Από την άλλη στα πλαίσια της ΟΝΕ, δεν υπήρξε κοινή πολιτική αντιμετώπισης του δημόσιου χρέους, των ελλειμμάτων, της οικονομικής ανάπτυξης, της ανεργίας, κ.α., ενώ σε επίπεδο θεσμών, βιώνουμε καταστάσεις νέο-αποικιοκρατίες με την απόλυτη κυριαρχία και έλεγχο των κέντρων αποφάσεων (όπως πχ. του Eurogroup) από τη Γερμανία.

Ιδιαίτερα επώδυνες ήταν οι δεσμεύσεις στο ευρωσύστημα, για τους εργαζόμενους, τους συνταξιούχους, μαζί τη νέα γενιά. Με τη μεγάλη μείωση μισθών (22% γενική και 25% για νέους ως 25 ετών), είχαμε μια συνολική μείωση του μεριδίου της εργασίας στο ΑΕΠ κατά 26% την τελευταία δεκαετία, ενώ η ανεργία έκανε τεράστιο άλμα (από μονοψήφιο ποσοστό πριν την κρίση, ξεπέρασε το 25% το 2014 για να επιστρέψει γύρω στο 15% το 2021), με την Ελλάδα να πρωτοπορεί στο ποσοστό ανεργίας στις χ-μ της Ευρωζώνης. Το μήνυμα που εκπέμπουν οι οικονομικές εξελίξεις της περιόδου συμμετοχής της χώρας στο «ευρώ», είναι ότι η Ελλάδα βρίσκεται την τελευταία δεκαετία, σε διαδικασία προϊούσας παρακμής. Οι δείκτες υπογεννητικότητας, προσδόκιμου ζωής, φυγή νέων στο εξωτερικό, αύξηση γήρανσης πληθυσμού, αύξηση φτωχοποίησης, κ.α., στέλνουν σήμα κινδύνου για το μέλλον.

3.Πανδημία και πολιτική της ευρωζώνης

Η πανδημία covit-19, έδειξε πιο έντονα τις ανεπάρκειες του ευρωσυστήματος, στην αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων. Η ανεπάρκεια εκδηλώθηκε με αναγκαστική έστω και προσωρινή αναστολή του Συμφώνου Σταθερότητας, ώστε να καταστεί εφικτή η λήψη ορισμένων μέτρων αντιμετώπισης της πανδημίας.

Ειδικότερα το Σχέδιο «Ελλάδα 2.0», που εντάσσεται στα πλαίσια του ευρωπαϊκού «Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας», συνδυάζει μέτρα οικονομικής ανάκαμψης λόγω πανδημίας, σε συνδυασμό με το μεσοπρόθεσμο 7ετές πρόγραμμα δαπανών του προϋπολογισμού της ΕΕ 2021-26. Οι πόροι που προβλέπονται για την Ελλάδα ανέρχονται σε 30,5 δις €, από τους οποίους 17,8 δις είναι «επιχορηγήσεις» και τα 12,7 δις «δάνεια». Ειδικότερα οι «επιχορηγήσεις» (17,8 δις) θα κατευθυνθούν κυρίως στη λεγόμενη «πράσινη» μετάβαση (6 δις), στην «ψηφιακή» μετάβαση (2,1 δις), σε «απασχόληση – δεξιότητες – κοινωνική συνοχή» (5,2 δις), καθώς στη «στήριξη ιδιωτικών επενδύσεων» (4,8 δις). Όσο για τα «δάνεια» (12,7 δις) θα πάνε όλα για τη στήριξη ιδιωτικών επενδύσεων (κίνητρα, ΣΔΙΤ κ.α.).

Από την ανάλυση της κατανομής των κονδυλίων, γίνεται φανερό ότι αυτοί που θα ωφεληθούν, είναι κυρίως οι μεγάλες ιδιωτικές επιχειρήσεις και επιχειρηματικοί όμιλοι, σε τομείς και κλάδους που υπαγορεύει η ΕΕ (τελική αξιολόγηση και έγκριση έργων θα κάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή) και όχι με βάση τις αναγκαιότητες ανάπτυξης της εθνικής οικονομίας, τη δημιουργία βιώσιμων ΜΜ-Επιχειρήσεων, τις ανάγκες των εργαζόμενων και του ελληνικού λαού και πρώτα απ’ όλα για τη στήριξη του δημόσιου συστήματος υγείας, στο οποίο δυστυχώς προβλέπεται να διατεθούν μόλις 5% των κονδυλίων.! Να σημειώσουμε ότι οι «επιχορηγήσεις» που εμφανίζονται ως ….«λεφτόδεντρα», δεν είναι δωρεάν (η Ελλάδα εισφέρει στον προϋπολογισμό της ΕΕ), ενώ τα «δάνεια» προσαυξάνουν το δημόσιο χρέος, το οποίο όπως αναφέραμε κινείται σε ύψη ρεκόρ.!

4.Πληθωρισμός, «ενεργειακή ακρίβεια» και ευρωζώνη

Η παρούσα κρίση στον ενεργειακό τομέα, με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία, εκτός από τις λαθεμένες επιλογές της κυβέρνησης στον ενεργειακό τομέα (εσπευσμένη απεξάρτηση από λιγνίτη, φυσικό αέριο και πετρέλαιο), έδειξε και τις επικίνδυνες μονομέρειες της εξωτερικής πολιτικής της κυβέρνησης Μητσοτάκη, με την ενεργητική υποστήριξη των ιμπεριαλιστικών σχεδίων ΗΠΑ-ΝΑΤΟ στην Ουκρανία και στον ευρύτερο χώρο της Ν/Α-Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, που αποκόπτει τη χώρα από εν δυνάμει γεωπολιτικούς συμμάχους.

Η στάση των ηγετικών κύκλων της ΕΕ στον πόλεμο της Ουκρανίας, επιβεβαίωσε το γνωστό σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» και μάλιστα στην πιο χειρότερη εκδοχή του. Δηλ. την πλήρη ευθυγράμμιση και υποταγή στις στρατηγικές επιλογές των ΗΠΑ, η οποία λειτουργεί σε βάρος των χωρών και λαών της ΕΕ. Ειδικότερα η επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία, στον τομέα του πετρελαίου και φυσικού αερίου, φορτώνει τελικά με «ενεργειακή ακρίβεια» τις χώρες εισαγωγής, μεταξύ αυτών και την Ελλάδα, ενώ κερδισμένες βγαίνουν οι ΗΠΑ με τη διάθεση ακριβότερου LNG, ενώ η Ρωσία δεν νοιώθει ουσιαστικά καμιά πίεση, αφού διαθέτει πετρέλαιο και αέριο στην Κίνα και Ινδία. Στην ουσία, όπως έχει λεχθεί, η ΕΕ με τις κυρώσεις «πυροβολεί τα πόδια της»!!.

Ταυτόχρονα η «ενεργειακή ακρίβεια» γίνεται μια από τις αιτίες αύξησης του πληθωρισμού και πηγή ανατιμήσεων σε βασικά είδη κατανάλωσης, ενώ στο βάθος διαφαίνεται η απειλή μιας διατροφικής κρίσης. Ωστόσο θα ήταν λάθος να αποδώσουμε την πληθωριστική έκρηξη, αποκλειστικά στον πόλεμο της Ουκρανίας και ειδικότερα στη Ρωσία. Η επιθετικότητα του ΝΑΤΟ κατά της Ρωσίας με όργανό του τον Ζελένσκι και την κλίκα του, ήταν η αφετηρία του πολέμου, την οποία συνόψισε πολύ χαρακτηριστικά ο Πάπας Φραγκίσκος, λέγοντας ότι «το ΝΑΤΟ γαύγιζε στην πόρτα της Ρωσίας».! Επίσης μεγάλες είναι οι ευθύνες, Αμερικανών & ΝΑΤΟ, για το κύμα πληθωρισμού, λόγω της επιβολής κυρώσεων στη Ρωσία, που επιδρά πολλαπλά όχι μόνο στον ενεργειακό τομέα, αλλά και στον τομέα των τροφίμων, των αγροτικών προϊόντων και αγρο-εφοδίων (σιτάρι, ηλιέλαιο, ζωοτροφές, λιπάσματα κά), δεδομένου ότι η Ρωσία και συμπληρωματικά η Ουκρανία, αποτελούν τους βασικούς εξαγωγείς αυτών των ειδών.

Δυστυχώς η επίσημη Ελλάδα, συμπαρατάσσεται – στην ουσία σέρνεται – πίσω από τις γεωστρατηγικές επιλογές των κυρίαρχων ελίτ της ΕΕ, των ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, προβάλλοντας τον ανιστόρητο ισχυρισμό, ότι όλα αυτά γίνονται για να προστατευτούμε από την Τουρκία, παραβλέποντας τις απλές φραστικές «νουθεσίες» που γίνονται κατά καιρούς στην Τουρκία του Ερντογάν και ξεχνώντας την εισβολή στην Κύπρο που έγινε με τις ευλογίες των Αμερικανο-ΝΑΤΟϊκών συμμάχων.!

5.Με ποια πολιτική η Ελλάδα μπορεί να έχει ελπιδοφόρα προοπτική;

Μπροστά στη χώρα μας και διεθνώς, προβάλλουν νέοι κίνδυνοι για την ειρήνη. Είναι ανάγκη νομίζω να στηρίξουμε εναλλακτικές στρατηγικές που θα αποτρέπουν αρνητικές εξελίξεις και θα ανοίγουν δρόμους ισότιμης συνεργασίας μεταξύ χωρών και λαών και την εφαρμογή πολιτικών που θα εξυπηρετούν τα λαϊκά συμφέροντα. Ειδικότερα χρειάζεται μια εναλλακτική πολιτική, η οποία μπορεί να ανοίξει ελπιδοφόρες προοπτικές στον ελληνικό λαό, στην ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα στη νέα γενιά.

Ανάμεσα τα θέματα που έχουν ιδιαίτερο βάρος για τη παραγωγική ανόρθωση και αναγέννηση της χώρας, είναι η ανάκτησης της νομισματικής και οικονομικής κυριαρχίας, ως βασική προϋπόθεση της εθνικής κυριαρχίας της χώρας και η εφαρμογή ενεργητικής νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής, με στόχο τη βιώσιμη ανάπτυξη με επίκεντρο τις κοινωνικές ανάγκες, τη δραστική μείωση της ανεργίας με εφαρμογή 6ωρης εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών και τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Επίσης χρειάζεται ο δημόσιος έλεγχος των συστημικών τραπεζών και διαγραφή του μεγαλύτερου μέρους του χρέους, αύξηση μισθών και συντάξεων που να καλύπτουν τον πληθωρισμό, προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζόμενων και προσφορά σύγχρονων δημόσιων υπηρεσιών υγείας, παιδείας και κοινωφελών υπηρεσιών.

Ταυτόχρονα χρειάζεται ενεργητική εξωτερική πολιτική, ειρήνης και ισότιμης συνεργασίας με όλες τις χώρες και λαούς, με βάση τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Η αξιοποίηση από την Ελλάδα των πλεονεκτημάτων της διεθνοποίησης και παγκοσμιοποίησης των οικονομιών, μπορεί να επιτευχθεί μέσα από διμερείς και πολυμερείς διακρατικές συμφωνίας, στη βάση της αμοιβαίας επωφελούς συνεργασίας, που αφήνει ανοικτό το δρόμο στην οικολογική-σοσιαλιστική προοπτική, αντί παραμονής στην ευρω-ενωσιακή φυλακή και ως στήριγμα των ψυχροπολεμικών σχεδίων των αμερικανο-ΝΑΤΟϊκών γεωπολιτικών επιδιώξεων.

Προφανώς δεν εξαντλούμε εδώ, όλο το φάσμα των αναγκαίων μέτρων μιας εναλλακτικής πολιτικής. Αυτό ωστόσο που έχει ιδιαίτερη σημασία να τονίσουμε, είναι η ανάγκη της ενεργητικής παρέμβασης των δυνάμεων της εργασίας και του πολιτισμού, όλων των λαϊκών δυνάμεων, καθώς η ανάπτυξη της διεθνούς αλληλεγγύης, που αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την προώθηση της εναλλακτικής στρατηγικής.!

(*) Το κείμενο είναι βασικά σημεία εισήγησης στη διαδικτυακή συζήτηση «20 χρόνια Ευρώ: απολογισμός και προοπτικές», που διοργάνωσε η εφημερίδα «Χριστιανική», στις 8 Ιουνίου 2022.

του Γιάννη Τόλιου, διδάκτορα Οικονομικών

Εισαγωγή

Τα λαϊκά στρώματα, ιδιαίτερα τα λεγόμενα «ευάλωτα» (χαμηλόμισθοι, χαμηλοσυνταξιούχοι, άνεργοι, μισθωτοί μερικής απασχόλησης υπερχρεωμένα νοικοκυριά, κ.ά.), βιώνουν τον τελευταία χρόνο μια «έκρηξη ακρίβειας» σε βασικά είδη και υπηρεσίες, που συρρικνώνουν την αγοραστική τους δύναμη και υποβαθμίζουν το βιοτικό τους επίπεδο. Από την άλλη μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων, κυρίως οι μεγάλες, καθώς μεγαλοεισοδηματίες, υψηλόβαθμα στελέχη εταιριών και κάτοχοι χρηματοπιστωτικών τίτλων, αυξάνουν τα κέρδη και εισοδήματα τους, μαζί και οι πολιτικοί εκπρόσωποι της κυρίαρχης ελίτ και των συστημικών media. Αναπόφευκτα η έκρηξη της ακρίβειας, σηματοδοτεί την «έκρηξη» ανισοτήτων και τελικά την ένταση των ενδογενών αντιθέσεων του καπιταλιστικού συστήματος.

1. Μόνιμες και έκτακτες αιτίες των ανατιμήσεων

Οι τιμές των εμπορευμάτων, ως γνωστόν καθορίζονται από το νόμο της αξίας. Ωστόσο αυτή η αντιστοιχία συντελείται στοιχειακά και με αποκλίσεις και μόνο μακροπρόθεσμα το «σύνολο των αξιών ισούται με το άθροισμα των τιμών».! Στην πράξη οι αποκλίσεις μπορεί να έχουν προσωρινό ή παρατεταμένο χαρακτήρα. Πχ. η συγκυριακή αναντιστοιχία προσφοράς & ζήτησης επηρεάζει τις τιμές, ενώ οι μονοπωλιακές-ολιγοπωλιακές καταστάσεις στην παραγωγή και στην αγορά, επιφέρουν μόνιμη στρέβλωση τιμών σε όφελος των ολιγαρχών). Σημαντικός επίσης παράγοντας αύξησης των τιμών είναι η υπερβολική έκδοση χρήματος που γεννά το φαινόμενο του πληθωρισμού, καθώς και η εμφάνιση ελλείψεων σε πρώτες ύλες ή αγαθά, λόγω έκτακτων γεγονότων (πχ. πόλεμοι, πανδημίες, οικονομικές κυρώσεις, καιρικές συνθήκες, κ.ά.).

Τα τελευταία χρόνια, παρατηρούμε ένταση της ακρίβειας που οφείλεται κυρίως σε ενδογενείς αιτίες του καπιταλιστικού συστήματος (νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, εξοπλισμοί, πόλεμοι), καθώς του τρόπου αντιμετώπισης έκτακτων γεγονότων (όπως πανδημία, κλιματική αλλαγή). Η πολιτική των αστικών κυβερνήσεων κάθε χώρας και υπερεθνικών φορέων (ΕΕ, ΕΚΤ, ΔΝΤ, κλπ.) με τις επιλογές τους εντείνουν το πρόβλημα παρά τις διαβεβαιώσεις για αντιμετώπιση του. Θα αναφερθούμε κατ’ αρχάς στα μέτρα δημοσιονομικής και πιστωτικής επέκτασης (ουσιαστικά στην έκδοση νέου χρήματος) στο όνομα αντιμετώπισης των οικονομικών συνεπειών της πανδημίας και σε συνέχεια στους ειδικότερους παράγοντες της «ενεργειακής ακρίβειας», καθώς των οικονομικών κυρώσεων, μαζί και των πολυδάπανων εξοπλιστικών προγραμμάτων που προωθούν οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, με στόχο της διατήρηση της ηγεμονίας τους στον πλανήτη.

2. Κρίση, πανδημία και δημοσιονομική-πιστωτική επέκταση

Οι αρνητικές επιπτώσεις της πανδημίας τα δύο τελευταία χρόνια (εκτός από ανθρώπινες ζωές, πτώση ΑΕΠ, αύξηση ανεργίας, κ.ά.), οδήγησε σε μερική εγκατάλειψη των νεοφιλελεύθερων δογμάτων περί «ελευθερίας των αγορών» και στην εφαρμογή προγραμμάτων στήριξης της οικονομίας με έκδοση κρατικών τίτλων δανεισμού από τις κεντρικές τράπεζες που στην ουσία καταλήγουν στην έκδοση νέου χρήματος. Ειδικότερα στις ΗΠΑ το ύψος του έκτακτου πακέτου ξεπέρασε τα 6 τρισεκατομμύρια δολ., στην Αγγλία 1,8 τρις δολ., στην ΕΕ τα 2,1 τρις δολ. (πρόγραμμα ‘ΡΕΡΡ’ ύψους 1,85 τρις €), ενώ έκτακτα προγράμματα δημοσίων δαπανών εφαρμόστηκαν σε όλες σχεδόν τις χώρες της ευρωζώνης (πχ Γερμανία 700 δις €) και σε άλλες χώρες. Συνολικά το ύψος των έκτακτων δημοσιονομικών παρεμβάσεων ανήλθε το 2020, στο 17% του παγκόσμιου ΑΕΠ (δηλ. 16 τρις δολάρια) και το συντριπτικό του μέρος (86%) προήλθε από τις αναπτυγμένες χώρες. Η δημοσιονομική επέκταση αυξάνει μεταξύ άλλων το δημόσιο χρέος το οποίο άγγιξε το 100% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το μεγαλύτερο μέρος έχουν οι χώρες του G-7 (ΗΠΑ, Ιαπωνία, Γερμανία, Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Καναδάς), ενώ αργά ή γρήγορα η άνοδος του πληθωρισμού, θα οδηγήσει και σε άνοδο των επιτοκίων με όλες τις ανάλογες συνέπειες στις τιμές και δαπάνες εξυπηρέτησης του χρέους.

Εδώ λοιπόν πρέπει κατ’ αρχάς να αναζητήσουμε τη βασική πηγή της απότομης ανόδου του πληθωρισμού και των τιμών σε διάφορα είδη τα τελευταία χρόνια και κυρίως των «διεθνώς εμπορεύσιμων ειδών» (πρώτες ύλες, ενδιάμεσα και τελικά προϊόντα). Τα οφέλη αυτής της δημοσιονομικής επέκτασης και συνακόλουθης «πιστωτικής χαλάρωσης», έχουν κατ’ αρχάς οι ΗΠΑ και η ΕΕ, όπου τα νομίσματα τους (δολάριο και ευρώ) αποτελούν τα κυριότερα μέσα διεθνών πληρωμών. Με άλλα λόγια αγοράζουν εμπορεύματα με πληθωριστικό χρήμα, που αργά ή γρήγορα οδηγούν σε ανατίμηση τους (ορυκτά καύσιμα, μέταλλα, αγροτικά προϊόντα, κ.ά., καθώς και ναύλων μεταφοράς τους). Όσο για το εμπόρευμα «εργατική δύναμη», η τιμή του (μισθοί), …«βλέπουν την πλάτη» του πληθωρισμού και της ακρίβειας, διαψεύδοντας για μια ακόμα φορά τη γνωστή θεωρία περί «σπειροειδούς αύξησης» μισθών και τιμών.!

Όμως οι παρενέργειες δεν σταματούν εδώ. Ενώ οι έκτακτες δημόσιες δαπάνες έχουν ως αφετηρία μια «κεϋνσιανισμή» λογική, στην πορεία οι διαχείριση των δαπανών γίνεται με «νεοφιλελεύθερη» λογική.! Οι πρόσθετες δαπάνες δεν πάνε για στήριξη της ανάπτυξης και του λεγόμενου «κοινωνικού κράτους», με επίκεντρο τον τομέα υγείας λόγω της πανδημίας, αλλά έχουν ως προτεραιότητα τα κέρδη των πολυεθνικών φαρμακευτικών εταιριών τύπου Pfizer (ανεξέλεγκτες τιμές στα εμβόλια και διάφορα τεστ, ‘rapid’ και ‘μοριακά’). Αντίστοιχα στο πεδίο των επενδύσεων προτεραιότητα έχει η στήριξη της κερδοφορίας των μεγάλων εταιριών με ‘κίνητρα’ και σχήματα ΣΔΙΤ, ενώ μικρό μέρος πάει για στήριξη ανέργων ή μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Η εμπειρία της Ελλάδας από το πρόγραμμα «ΡΕΡΡ» της ΕΕ, είναι ενδεικτική. Από τα προβλεπόμενα κονδύλια του «Ταμείου Ανάκαμψης» (33 δις) με ορίζοντα πενταετίας, το μεγαλύτερο μέρος θα πάει σε «πράσινες επενδύσεις» στο όνομα της ‘κλιματικής αλλαγής’ που καταλήγουν σε εισαγωγές εξοπλισμού από τη Γερμανία, για ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά.!

3. Ενεργειακές τιμές και «ενεργειακή φτώχεια»

Ωστόσο οι αιτίες «έκρηξης της ακρίβειας» δεν εξαντλούνται μόνο με τη δημοσιονομική επέκταση και «πιστωτική χαλάρωση». Ιδιαίτερη θέση στην ακρίβεια κατέχει η έκρηξη τιμών στα καύσιμα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ηλεκτρικό ρεύμα). Με αφετηρία τις έκτακτες (πληθωριστικές) δαπάνες, αλλά και την αυξημένη ζήτηση, η τιμή του πετρελαίου από 19,94 δολ. το βαρέλι τον Απρίλιο 2020, ανέβηκε σε ένα χρόνο στα 63,76 δολ και στο πρώτο δίμηνο 2022 ξεπέρασε τα 100 δολ., με τάσεις παραπέρα ανόδου.! Αντίστοιχα η τιμή του φυσικού αερίου σε δολάρια, από 2,3/εκατ.BTU τον Αύγουστο 2020, ανέβηκε στα 5,51/εκατ.BTU τον Οκτώβρη 2021. Ειδικότερα η τιμή εισαγωγής φυσικού αερίου στην ΕΕ-27 σε δολάρια, από 4,83/εκατ.BTU τον Οκτώβριο 2020, ανέβηκε στα 29,79/εκατ.BTU τον Οκτώβριο 2021 (αύξηση 516,9%). Η άνοδος των τιμών του φυσικού αερίου επιδρά στην αύξηση τιμών ηλεκτρικού ρεύματος που στηρίζεται στη χρήση αερίου …plus υπερκέρδη εταιριών!!

Το αυξανόμενο κόστος της εκπομπής ρύπων και τα αντίστοιχα σχέδια απολιγνιτοποίησης της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειες σε πολλές χώρες (ΕΕ, ΗΠΑ, Κίνα, Ιαπωνία κ.ά.), αυξάνουν τη ζήτηση φυσικού αερίου, οδηγούν σε υψηλότερες τιμές το αέριο και το ηλεκτρικό ρεύμα, με αντίστοιχη ένταση της «ενεργειακής ακρίβειας». Κερδισμένοι από τις αυξανόμενες ανατιμήσεις είναι οι μεγάλες εταιρίες ορυκτών καυσίμων και εμπορίας πετρελαιοειδών (το 2021 τα κέρδη της BP ανήλθαν σε 23 δις δολ., της Shell 19,3 δις, ExxonMobil 15,6 δις δολ., κλπ.), καθώς και των εταιριών παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, ενώ οι χαμένοι από τις υψηλές τιμές βενζίνης, αερίου και ηλεκτρικού, είναι τα λαϊκά στρώματα και συνολικά οι χώρες εισαγωγής ορυκτών καυσίμων. Να σημειώσουμε ότι για την Ελλάδα, ένας πρόσθετος παράγοντας ‘ενεργειακής ακρίβειας’, είναι η πολιτική της κυβέρνησης, με την «εδώ και τώρα απολιγνιτοποίηση», στο όνομα της ‘κλιματικής αλλαγής’, ενώ αντίθετα η Γερμανία εφαρμόζει πολιτική σταδιακής απεξάρτηση από τον άνθρακα με ορίζοντα τέλος της δεκαετίας 2030.! Η Ελλάδα σήμερα κρατάει τα σκήπτρα της ‘ενεργειακής ακρίβειας’ στην ΕΕ, ενώ από την άλλη αρνείται να μειώσει τους υψηλούς φόρους στο πετρέλαιο, βενζίνη, αέριο και ηλεκτρικό ρεύμα για ανακούφιση των λαϊκών νοικοκυριών, αγροτών και μικρών επιχειρήσεων, εντείνοντας την «ενεργειακή φτώχεια».!

4. Εξοπλισμοί, πολεμικές συγκρούσεις και πληθωρισμός

Ένας πρόσθετος παράγοντας που εντείνει τις ανατιμήσεις, είναι οι αυξανόμενες κατ’ έτος εξοπλιστικές δαπάνες, κυρίως από τις ΗΠΑ, που καλύπτονται ουσιαστικά με πληθωριστικό χρήμα. Σύμφωνα με στοιχεία του διεθνούς ινστιτούτου ερευνών ‘SIPRI’, οι εξοπλιστικές δαπάνες στον κόσμο το 2020 ανήλθαν σε 2 τρισεκατομμύρια δολάρια, από τις οποίες 1/3 προέρχονται από ΗΠΑ (778 δις), ακολουθεί η Κίνα (252 δις), Ινδία (73 δις), Ρωσία (62 δις), Αγγλία (59 δις), Γερμανία και Γαλλία από 52 δις, κοκ. Οι μεγάλοι κερδισμένοι από τα εξοπλιστικά, είναι οι πολεμικές βιομηχανίες (οι πωλήσεις το 2020 ανήλθαν σε 531 δις δολάρια, με επικεφαλής τις 41 αμερικάνικες στον πίνακα των 100 πρώτων). Οι εξοπλιστικές δαπάνες είναι πλήρως αντιπαραγωγικές (είναι σαν να πετάς πλούτο στη θάλασσα), παρ’ ότι ένα μέρος, οι καθαρά αμυντικές, μπορούν στις δοσμένες ιστορικές συνθήκες, να χαρακτηριστούν αναπόφευκτες.

Οι περιφερειακές συγκρούσεις (πχ. πόλεμος στην Ουκρανία που έχει ως βασική αιτία την επιδίωξη του ΝΑΤΟ ένταξης της στη «συμμαχία» με στόχο περικύκλωση της Ρωσίας), γίνονται συνήθως αιτία ανατιμήσεων λόγω ελλείψεων που προκύπτουν στο διεθνές εμπόριο, καθώς και την επιβολή οικονομικών κυρώσεων, οι οποίες ωστόσο έχουν αμφίδρομο αρνητικό αποτέλεσμα. Για παράδειγμα η επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία, ενίσχυσαν το κύμα ανατιμήσεων φυσικού αερίου στην ΕΕ (ακύρωση αγωγού North Stream, προμήθεια ακριβότερου αερίου από ΗΠΑ, άνοδο τιμών αργού πετρελαίου διεθνώς και ναύλων μεταφοράς του, κ.ά.), όπως επίσης άνοδος τιμών σε αγροτικά προϊόντα (η Ουκρανία είναι βασική χώρα εξαγωγής δημητριακών), καθώς και πρώτων υλών (η Ρωσία είναι βασικός εξαγωγέας ‘νέον’ για μικροτσίπς κ.ά.). Το ενδεχόμενο εμπάργκο στο ρωσικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο, θα πλήξουν εκτός από τη Ρωσία, ιδιαίτερα τις χώρες της ΕΕ με ένα νέο μεγάλο κύμα ανατιμήσεων στο εγγύς μέλλον, παρά τις διαβεβαιώσεις των επισήμων για προσωρινό φαινόμενο.!!

Στην πρόσφατη άτυπη Σύνοδο Κορυφής των ηγετών της ΕΕ στο Παρίσι, συζήτησαν πως η ΕΕ θα απεξαρτηθεί ενεργειακά πλήρως από τη Ρωσία (στέλνοντας όμως το λογαριασμό των ακριβότερων εισαγωγών αερίου LNG από ΗΠΑ στους καταναλωτές). Από την άλλη δεν πάρθηκε κανένα μέτρο στο πεδίο του ελέγχου των ανατιμήσεων φυσικού αερίου και ηλεκτρικού ρεύματος. Αντίθετα επιβεβαίωσαν την ανάγκη αύξησης των στρατιωτικών δαπανών άνω 2% του ΑΕΠ (στο πνεύμα του προγράμματος επανεξοπλισμού της Γερμανίας ύψους 100 δις € που αποφάσισε πρόσφατα), με τελικό αποτέλεσμα την αύξηση του δημόσιου χρέους μαζί και της ακρίβειας.!!

5. Αύξηση εισοδηματικών και κοινωνικών ανισοτήτων

Τα μακροχρόνια μέτρα λιτότητας με την εφαρμογή των Μνημονίων και το νέο κύμα ακρίβειας, σε συνδυασμό με τα προβλήματα της πανδημίας, έχουν φτωχοποιήσει μεγάλο μέρος των λαϊκών νοικοκυριών και έχουν υποβαθμίσει το βιοτικό τους επίπεδο. Ταυτόχρονα η ακρίβεια επιδρά αρνητικά στην ανάπτυξη, λόγω μείωσης της ζήτησης και εντείνει την ανεργία, ενώ δημιουργεί φαινόμενα «στασιμοπληθωρισμού» (υψηλού πληθωρισμού, ανεργίας και χαμηλών ρυθμών ανάπτυξης ΑΕΠ). Από την άλλη έχουμε αύξηση της συγκέντρωσης πλούτου στα χέρια της οικονομικής ελίτ, τόσο μέσα από την επίσημη αύξηση επιχειρηματικών κερδών, όσο και από ανεπίσημες πηγές (φοροδιαφυγή, μονοπωλιακές τιμές, απόκρυψη εισοδημάτων σε φορολογικούς παραδείσους μέσω off–shore, χρηματιστηριακή κερδοσκοπία, κ.ά.). Ο πλούτος που έχει «παρκάρει» μια μικρή ελίτ δισεκατομμυριούχων σε φορολογικούς παραδείσους (μεταξύ άλλων 283 Έλληνες) ξεπερνάει σύμφωνα με τα «Pandora Papers» τα 11,3 τρισεκατομ.δολ., ενώ κάθε χρόνο «κλέβουν» φόρους 427 δις δολ.!!

Η εκτίναξη της ακρίβειας πλήττει με ιδιαίτερη σφοδρότητα το εισόδημα των χαμηλόμισθων και συνταξιούχων και των ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων. Στις αρχές 2022, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του «Εργάνη», 395.000 εργαζόμενοι είχαν μισθό κάτω από 500 €, ενώ γύρω στις 567.000 είχαν μισθό από 600-800 €. Ο πληθωρισμός από αρχές 2022 τρέχει με ρυθμό 7-8% το μήνα και σε ορισμένα είδη είναι διπλάσιος. Χιλιάδες νοικοκυριά δυσκολεύονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς ρεύματος και θέρμανσης, ενώ η ακρίβεια σε βασικά είδη διατροφής, δημιουργεί εκτεταμένα φαινόμενα υποσιτισμού.!

6. Μέτρα και πολιτικές μιας ελπιδοφόρας προοπτικής

Για την ανακούφιση μισθωτών, συνταξιούχων και λαϊκών στρωμάτων από το «κύμα της ακρίβειας», χρειάζεται η λήψη μέτρων άμεσης στήριξης της αγοραστικής τους δύναμης (άμεση αύξηση κατώτατου μισθού στα 750 € και εφαρμογή ρήτρας αυτόματης τιμαριθμικής αναπροσαρμογής), καθώς και επιβολή ελέγχου στις τιμές καυσίμων σε όλα τα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας (διύλισης και εμπορίας), καθώς και τιμών ηλεκτρικού ρεύματος, παράλληλα με μέτρα μείωσης των έμμεσων φόρων (ΦΠΑ, ειδικοί φόροι κατανάλωσης) και αύξησης της φορολογίας των κερδών εταιριών ενέργειας. Επίσης επιβάλλεται η επαναλειτουργία ορισμένων σταθμών παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος με λιγνίτη και η επιμήκυνση του χρονικού ορίζοντα απολιγνιτοποίησης, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη των ΑΠΕ, κυρίως σε υδροηλεκτρικά, ανεμογεννήτριες σε θαλάσσιες περιοχές, γεωθερμία και άλλες μορφές, με μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος και αποδοχή των τοπικών κοινωνιών. Χρειάζεται επίσης η εφαρμογή μέτρων ελέγχου των τιμών και πάταξη της αισχροκέρδειας, ουσιαστική λειτουργία ελεγκτικών μηχανισμών, κατάργηση ΕΝΦΙΑ, μέτρα στήριξης αγροτών και μικροεπιχειρήσεων κ.ά..

Ο πληθωρισμός, η ύφεση και η φτωχοποίηση, δεν είναι μονόδρομος.! Υπάρχει εναλλακτική λύση αρκεί να γίνει υπόθεση των εργαζόμενων και των ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων σε κάθε χώρα και σε Ελλάδα. Επιγραμματικά επισημαίνουμε την ανάγκη εφαρμογής αναπτυξιακής και ενεργειακής πολιτικής με επίκεντρο τις κοινωνικές ανάγκες, καθώς την ανάπτυξη της διεθνούς οικονομικής συνεργασίας μεταξύ χωρών σε ισότιμη και αμοιβαία επωφελή βάση. Σε συνθήκες αυξανόμενης διεθνοποίησης οι επιθετικές στρατηγικές, είτε μέσω πολέμων είτε μέσω οικονομικών κυρώσεων και «εμπάργκο», όχι μόνο δεν ανοίγουν ελπιδοφόρες προοπτικές, αλλά αντίθετα ανοίγουν σκοτεινούς δρόμους για την ανθρωπότητα. Κατά συνέπεια η Ελλάδα χρειάζεται να ακολουθήσει πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική που θα αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα της ισότιμης διεθνούς συνεργασίας, αντί της συμπαράταξης στα ψυχροπολεμικά σχέδια των αμερικανο-ΝΑΤΟϊκών και ευρωπαίων ιμπεριαλιστών, που ούτε την εθνική ασφάλεια προστατεύουν, ούτε πολύ περισσότερο προάγουν την ευημερία για το λαό της.

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο για το ErgasiaNET στις 15 Μαρτίου 2022