• ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ

του Σπύρου Λαβδιώτη

Στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Συντάγματος, η οποία αναμένεται να ξεκινήσει τυπικά τον Μάρτιο του 2026, η κυβέρνηση Μητσοτάκη προωθεί μια πρωτοφανή πρόταση στο δημόσιο διάλογο. Σκοπεύει να κατοχυρώσει «συνταγματικά» τους ονομαζόμενους «ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς», ι.ε, τα προβλεπόμενα έσοδα του κράτους να είναι ακριβώς ίσα με τις προβλεπόμενες δαπάνες του για μια συγκεκριμένη περίοδο.
Η συνταγματική κατοχύρωση των ισοσκελισμένων προϋπολογισμών της πρότασης Μητσοτάκη στην πραγματικότητα είναι η Συνταγματική κατοχύρωση ενός ιδεολογικού και οικονομικού μοντέλου του 18ου αιώνα: του κλασσικού φιλελευθερισμού που φέρει την επωνυμία Laissez-faire, το μοντέλο του αχαλίνωτου καπιταλισμού. Το μοντέλο αυτό, με οδηγό το δογματικό «φάντασμα» του άχρονου equilibrium, προάγει την υπερσυσσώρευση χρήματος σε ένα Δαρβινικό πλαίσιο επιβίωσης του ισχυροτέρου.

Η πρόταση Μητσοτάκη για εκσυγχρονισμό, επαναφέρει στον 21ο αιώνα το δόγμα της Laissez – Faire οικονομίας του 18ου αιώνα που διευρύνει την ανισότητα και διασπά τον κοινωνικό ιστό της κοινωνίας. Διότι εκθειάζει τη μεγιστοποίηση του προσωπικού κέρδους και τη συσσώρευση πλούτου ως το «Άγιο Δισκοπότηρο» του ανθρώπου και το τοποθετεί υπεράνω κάθε αξίας της ζωής και υπεράνω του δημοσίου συμφέροντος.

Η θεωρία της Laissez – Faire που επικράτησε στην Ευρώπη σε περιόδους είτε Δεσποτικής ή Κοινοβουλευτικής Μοναρχίας, είναι ιδεολογία, διότι επιστημονικά είναι ανυπόστατη. Ο λόγος, βασίζεται στους νόμους της φυσικής του Νεύτωνα και δογματικά ισχυρίζεται ότι υπάρχει ένας εξισορροπητικός μηχανισμός των ελεύθερων αγορών ο οποίος τείνει να προσεγγίσει μια θέση ακινησίας, το άχρονο equilibrium. Το οικονομικό σύστημα διατείνεται η θεωρία, λειτουργεί όπως ένα εκκρεμές το οποίο ενώ κινείται μπρος και πίσω, αυτοδιορθώνει, διότι πάντοτε τείνει σ’ ένα σημείο ισορροπίας.
Η εμπειρία καταδεικνύει ότι η οικονομία δεν λειτουργεί ακολουθώντας τους νόμους του Νεύτωνα, ούτε ποτέ λειτουργούσε, αλλά ούτε οι οικονομίες των κρατών είναι ουράνια σώματα που περιφέρονται στις ελλειπτικές τροχιές τους. Η θεωρία της Laissez – Faire, είναι μια σφαλερή θεωρία, ένα πλάσμα φαντασίας, διότι η ύπαρξη ενός αυτό-διορθωτικού μηχανισμού συνιστά έναν μύθο που απαιτήθηκε η εφεύρεση του « αόρατου χεριού» του Adam Smith για να επαναφέρει το οικονομικό σύστημα σε ισορροπία όταν συχνά καταρρέει. Κι ακολουθεί η εξήγηση : η οικονομία κινείται δια μέσου του χρόνου και όχι στο χώρο, όπου μπορεί να κινηθεί όπως το εκκρεμές μπρος και πίσω. Ο χρόνος όμως κινείται μόνον προς μία κατεύθυνση, από το παρόν προς το μέλλον.
Αποτελεί όντος μυστήριο, τι αποβλέπει ο Μητσοτάκης με την μετατροπή μιας ανυπόστατης οικονομικής θεωρίας σε άκαμπτο συνταγματικό κανόνα στην σημερινή Ελλάδα. Μήπως, το ανέφικτο, να ευθυγραμμίσει τον επιχειρηματικό κύκλο και τις οικονομικές διακυμάνσεις που διέπονται από την αβεβαιότητα του μέλλοντος; Ή μήπως προτείνει να σταματήσει το Σύνταγμα να προστατεύει τον άνθρωπο και να αρχίσει να προστατεύει τον κρατικό ισοσκελισμένο προϋπολογισμό; Τα προβλήματα που ανακύπτουν από την εφαρμογή αυτής της αλλόκοτης πρότασης αποτελούν τον πυρήνα σφοδρής κριτικής, διότι διαταράσσουν εκ θεμελίων την ομαλή λειτουργία της οικονομίας αντί να την σταθεροποιούν, όπως ο ίδιος με έπαρση διαβεβαιώνει.
Όταν ο ισοσκελισμένος προϋπολογισμός γίνεται συνταγματική επιταγή, το κράτος χάνει το εργαλείο της αντικυκλικής πολιτικής. Σε περιόδους κρίσης αν η οικονομία επιβραδυνθεί και τα έσοδα μειωθούν, η κυβέρνηση θα είναι υποχρεωμένη από το Σύνταγμα να κόψει δαπάνες ι.ε., υγεία, παιδεία, κοινωνική πρόνοια, δημόσιες υποδομές για να παραμείνει ισοσκελισμένη. Ο δημοσιονομικός κόφτης του Συντάγματος οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο λιτότητας που πλήττει πρωτίστως τα μεσαία και χαμηλά εισοδήματα, καθώς η μείωση των σημαντικών κρατικών δαπανών βαθαίνει την ύφεσή. Επιπρόσθετα, η συνταγματική κατοχύρωση του δημοσιονομικού κόφτη θα καταστήσει την Ελλάδα ανήμπορη να αντιμετωπίσει εξωγενή σοκ, όπως μια νέα πανδημία ή μια κλιματική καταστροφή, οδηγώντας νομοτελειακά σε οριζόντιες περικοπές.
Αν το Σύνταγμα απαγορεύει τον δανεισμό ακόμη και για κρίσιμες επενδύσεις, η χώρα κινδυνεύει με «επενδυτική ασφυξία». Χωρίς δημόσιες επενδύσεις, η ανάπτυξη καθηλώνεται, οι μισθοί μένουν στάσιμοι και η ποιότητα ζωής των πολιτών απαξιώνεται. Για να επιτευχθεί ο ισοσκελισμός χωρίς μείωση δαπανών, η εναλλακτική λύση είναι η διατήρηση της υψηλής φορολογίας. Και σε μια χώρα όπως η Ελλάδα με υψηλή έμμεση φορολογία (ΦΠΑ, ΕΦΚ), το βάρος πέφτει δυσανάλογα στην πλειοψηφία των πολιτών που καταναλώνουν το σύνολο του εισοδήματός τους για επιβίωση.
Είναι πασιφανές, όταν ο ισοσκελισμένος προϋπολογισμός γίνεται συνταγματική επιταγή, η λιτότητα συνταγματοποιήται και αφαιρεί από τις μελλοντικές εκλεγμένες κυβερνήσεις το δικαίωμα να ασκούν την δική τους σχεδιασμένη κοινωνική πολιτική. Το Σύνταγμα όμως είναι ένα Κοινωνικό Συμβόλαιο, υπάρχει για να προστατεύει το λαό όχι για να διασφαλίζει τους πιστωτές, ιδίως όταν η κοινωνία με τη λιτότητα οδηγείται στην εξαθλίωση. Η μετατόπιση του σκοπού του Συντάγματος από την προστασία δικαιωμάτων στην προστασία των λογιστικών δεικτών αποτελεί ιστορική αλλοίωση του ρόλου του.
Η ειρωνεία είναι ότι η Ελλάδα, έχοντας υποστεί τη βαθύτερη ύφεση σύγχρονου κράτους σε καιρό ειρήνης, η κυβέρνηση Μητσοτάκη με την δογματική προσήλωση στη δημοσιονομική πειθαρχία προτείνει τώρα την επαναφορά της με το «δημοσιονομικό φρένο» στο Σύνταγμα. Κι αυτό, διότι απαγορεύει το κράτος να λειτουργήσει ως «πυροσβέστης» σε μια οικονομική ύφεση με τον οριστικό αποκλεισμό του εργαλείου των κρατικών δαπανών που θα τονώσουν τη συνολική ζήτηση σε μια μελλοντική κρίση.
Ατυχώς, η κυβερνητική πρόταση ευθυγραμμίζεται με την ιδεοληψία ότι το κράτος είναι απλώς ένας «διαχειριστής» που πρέπει να κρατά τα λογιστικά βιβλία σε τάξη, ανεξάρτητα από το κοινωνικό κόστος. Είναι σαφές ότι αν η πρόταση περάσει, η Ελλάδα θα περάσει από την εποχή της «πολιτικής οικονομίας» στην εποχή της «τεχνοκρατικής διαχείρισης», όπου οι αποφάσεις θα παίρνονται από αριθμοδείκτες και όχι από τις ανάγκες της κοινωνίας. Ως συνέπεια, η συνταγματική επιταγή για ισοσκελισμό θα έρθει αναπόφευκτα σε μετωπική σύγκρουση με την κοινωνική επιβίωση και δεν θα μπορούσε ποτέ να τηρηθεί στην πράξη ή θα οδηγούσε σε συνεχείς συνταγματικές κρίσεις.
Εν κατακλείδι, το παράδοξο της Συνταγματικής «Ακαμψίας» δημιουργεί το εξής αδιέξοδο : εάν η κυβέρνηση τηρήσει το Σύνταγμα, προκαλεί κοινωνική έκρηξη και βαθιά ύφεση. Από την άλλη, εάν το παραβιάσει για να σώσει την οικονομία το ίδιο το Σύνταγμα ευτελίζεται, καθώς μετατρέπεται σε «κενό γράμμα». Η ιστορία των οικονομικών κύκλων διδάσκει ότι οι χώρες που ευημέρησαν ήταν εκείνες που είχαν την ευελιξία να προσαρμόζονται στις κρίσεις και όχι εκείνες οι οποίες αυτοεγκλωβίστηκαν σε λογιστικούς κανόνες.

Σπύρος Λαβδιώτης, Αθήνα 11 Φεβρουαρίου 2026

ΣΗΜΕΙΩΣΗ “Χ” ΦΩΤΟ: Μπέρναρντ ντε Μάντεβιλ ή Bernard de Mandeville, 1670–1733). Αγγλο-Ολλανδός γιατρός, φιλόσοφος και σατιρικός συγγραφέας, ευρύτερα γνωστός για το έργο του The Fable of the Bees (Ο Μύθος των Μελισσών), περιγράφει μια  κοινότητα μελισσών που άκμαζε, μέχρι που ξαφνικά οι μέλισσες που την αποτελούσαν έγιναν τίμιες και ενάρετες. Χωρίς την επιθυμία για προσωπικό όφελος, πλουτισμό και ισχύ, η οικονομία τους κατέρρευσε και οι μέλισσες που απόμειναν πήγαν να ζήσουν απλές ζωές σε ένα κούφιο δέντρο. Ο πραγματικός θεωρητικός της “ελεύθερης αγοράς” η οποία είναι υπεράνω και ηθικών δεσμεύσεων.